Blind vertrouwen

Zo luidde destijds binnenskamers de kritiek van enkele topambtenaren op een notitie die Balkenende begin oktober 2002 ontving van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst. Het hoofd van de AIVD, Sybrand van Hulst, stond in voor de betrouwbaarheid van de Britse inlichtingen.

Aspiraties

De stukken die Balkenende ontving na een telefoontje van zijn toenmalige ambtgenoot Tony Blair logen er niet om. Het regime van Saddam had nog steeds aspiraties om een atoombom te bouwen en beschikte in ieder geval over chemische en biologische wapens.

De top secret documenten vormden de onderbouwing van het zogeheten rapport-Blair, waarmee de weg werd gebaand voor militair optreden tegen Irak. Het met veel bombarie gepresenteerde rapport lanceerde de schokkende claim dat Saddam zelfs binnen 45 minuten massavernietigingswapens in stelling kon brengen.

De vraag die enkele topambtenaren achter gesloten deuren stelden, was waarom de AIVD toch zo'n vertrouwen had in de informatie waarmee de Britten op de proppen kwamen. Van eigen onderzoek of verificatie was nagenoeg geen sprake, stelden ze vast.

Dergelijke kritiek voert inmiddels de boventoon bij evaluaties, die in het diepste geheim hebben plaatsgevonden als het gaat om de handelwijze van de AIVD in de aanloop naar de Nederlandse steun voor de Amerikaans-Britse inval in Irak van maart 2003.

Balkenende heeft het in de kwestie-Irak steeds opgenomen voor de AIVD en de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD). De commentaren op Amerikaanse en Britse analyses waren volgens de premier "in het algemeen nuancerend van aard".

Ook is steeds alle ontvangen informatie van partnerdiensten door AIVD en MIVD "zorgvuldig getoetst en gewogen", aldus Balkenende eind vorig jaar in antwoord op een stroom vragen van de Eerste Kamer.

Uit de ambtelijke evaluaties blijkt iets anders: met name de AIVD nam veelal blindelings informatie over van de Britten zonder enige vorm van toetsing. Van oudsher heeft de dienst een zeer goede verhouding met de collega's in Groot-Brittannië. In inlichtingenjargon gelden de Britse MI6 (buitenlandse inlichtingendienst) en MI5 (binnenlandse veiligheidsdienst) dan ook als 'doorgaans betrouwbare bronnen'.

Zo ook in de periode dat het kabinet tot het besluit kwam om het militaire optreden tegen Irak politiek te steunen. De rol van de inlichtingendiensten komt aan de orde in het Irak-onderzoek van de onlangs door het kabinet ingestelde commissie onder leiding van Willibrord Davids, voormalig president van de Hoge Raad.

Besluitvorming

De commissie-Davids richt zich op de besluitvorming van het kabinet en wil onder andere weten welke informatie er bestond over massavernietigingswapens. In een zogeheten protocol voor de omgang met vertrouwelijke stukken blijken echter beperkingen te zijn opgenomen. Ministers kunnen hun veto uitspreken over de kennisneming en openbaarmaking van staatsgeheimen. En het kabinet krijgt voorinzage in het conceptverslag van de als onafhankelijk gepresenteerde commissie.

Centraal argument voor de Nederlandse steun aan de oorlog was volgens Balkenende de jarenlange weigering van Saddam om tot ontwapening over te gaan, zoals werd geëist in een reeks resoluties van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties. Volgens resolutie 1441 kreeg de Iraakse dictator een laatste kans; voortgaande weigering zou 'ernstige gevolgen' hebben.

Balkenende verwoordde de Nederlandse steun voor de oorlog zo tegenover het parlement: "Niet het bewijs van de aanwezigheid van massavernietigingswapens in Irak, maar de wederom gebleken onwil van het Iraakse regime om actief mee te werken aan de VN-wapeninspecties gaf voor de regering de doorslag."

Voor de Amerikanen en de Britten was militair ingrijpen gewettigd vanwege het gevaar dat Saddam vormde met zijn massavernietigingswapens (MVW). En Nederlandse bewindslieden lieten zich daar ook eigenlijk door leiden. Zo verklaarde toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Jaap de Hoop Scheffer in september 2002: "Legitimatie voor optreden van de internationale gemeenschap ligt voor mij nagelvast in de kwestie van de massavernietigingswapens." En in een brief aan de Tweede Kamer van 18 maart 2003 meldde het kabinet kort voor de oorlog: "Alles wijst erop dat Irak nog steeds de intentie heeft zijn MVW-capaciteit te behouden, en bovendien die op een geschikt moment verder uit te bouwen."

Tijdens de ambtelijke evaluaties die in Den Haag zijn gehouden, mede ter voorbereiding van het onderzoek door de commissie-Davids, is naar voren gekomen dat het kabinet toch ook door onze inlichtingendiensten op het verkeerde been is gezet.

In lijn met de buitenlandse diensten werd steeds door zowel AIVD als MIVD gemeld dat Irak geen nucleaire wapens had. Althans nog niet. Want er werd volgens een rapportage van de AIVD vermoedelijk wel gewerkt aan de bouw van ultracentrifuges voor de aanmaak van hoogverrijkt uranium.

Atoomwapens

De dienst sloeg ook alarm over pogingen om in Nederland goederen te verwerven voor gebruik in een atoomwapenprogramma. Als verdachte gold daarbij een bedrijf in Putten dat diverse orders had ontvangen van een firma in Jordanië. De zaak werd in de loop van 2002 aangemeld bij justitie. Het betreffende bedrijf is later, in 2005, vrijgesproken omdat er geen aanwijzingen waren dat de geëxporteerde goederen daadwerkelijk in Irak waren terechtgekomen.

In een reeks AIVD-berichten van 2002 ging de dienst ervan uit dat Saddam nog een paar jaar nodig zou hebben voor de productie van een kernwapen. Voorwaarde was wel dat het regime aan de benodigde splijtstoffen kon komen. Irak had volgens de AIVD al voldoende kennis en de technologie in huis. De MIVD hield het op een periode van vijf tot zeven jaar voor de bouw van een eenvoudig nucleair wapen.

Beide diensten baseerden zich bij die inschattingen voornamelijk op gegevens van buitenlandse collega's. Dat gold ook voor de vraag of Saddam chemische en biologische wapens had.

De AIVD meldde dat Irak kon beschikken over een behoorlijk arsenaal aan biologische wapens, al was een deel waarschijnlijk verouderd.

Minister De Hoop Scheffer kreeg van de AIVD te horen dat Irak de productie van biologische wapens binnen relatief korte tijd weer op gang kon brengen. De MIVD schatte die periode in op enkele maanden. Opnieuw was alle informatie hierover afkomstig van buitenlandse diensten.

Over de aanwezigheid van chemische wapens bestond maar weinig twijfel. Volgens de AIVD bezat Irak zo'n honderd ton aan chemische strijdmiddelen, waaronder enkele tientallen tonnen van het zenuwgas VX. De MIVD had het zelfs over honderden tonnen aan chemische wapens, waarvan een deel nog was overgebleven uit de Golfoorlog van 1991. Alweer werden buitenlandse diensten als voornaamste bron gebruikt.

Ook was Saddam nog steeds actief bezig met het ontwikkelen van langeafstandsraketten, aldus de AIVD in een bericht aan Buitenlandse Zaken medio 2002. Een paar maanden later wendde de dienst zich met een opzienbarend verhaal tot een internationaal samenwerkingsverband tegen verspreiding van massavernietigingswapens.

De AIVD meldde dat Irak de beschikking had over onbemande vliegtuigjes voor het verspreiden van chemische of biologische wapens. Die informatie was overgenomen van de Amerikanen, die later zelf toegaven dat er helemaal niets van klopte.

Pijnlijk

Pijnlijk genoeg is inmiddels gebleken dat in sommige gevallen zelfs niet meer is na te gaan waar allerlei meldingen in rapportages van de AIVD op gebaseerd waren.

De commissie-Davids buigt zich in de komende maanden over het werk van het Nederlandse inlichtingenapparaat. Zowel in de VS als in Groot-Brittannië is het optreden van de geheime diensten achteraf scherp bekritiseerd door onderzoekscommissies.

Zo liet de zogeheten Butler Inquiry geen spaan heel van de kwaliteit van de Britse inlichtingen. MI6 steunde voor zijn informatie te veel op de rapporten van derden over massavernietigingswapens, zonder zelf grondig de daarin vermelde bronnen te verifiëren.

In de VS oordeelde de Congrescommissie Silberman-Robb hard over het falen van de Amerikaanse diensten. Voormalig CIA-directeur George Tenet stak de hand in eigen boezem. In zijn memoires gaf hij een opmerkelijke verklaring voor de missers.

"We zaten ernaast, deels omdat de waarheid zo ongeloofwaardig was. De CIA kende genoeg landen die werkten aan massavernietigingswapens en alles deden om dat te verhullen. We hadden geen enkele ervaring met een land dat die wapens niet bezat, maar wel deed alsof."

Het EK-abonnement, 6 weken € 20,-!