Bos van geliefd naar verguisd

Het relaas van Wouter Bos (45), afgelopen week op zijn eigen weblog, spreekt boekdelen: de PvdA-leider en minister van Financiën werkt zich over de kop. De geplaagde politicus, net voor de derde keer vader geworden, moet ook overal tegelijk zijn. Dan weer een vergadering in Washington, dan weer een roerige PvdA-bijeenkomst in Arnhem. Zo wordt een mens gesloopt.

Het zijn niet alleen fysiek zware tijden voor de sociaaldemocraat. Bos krijgt er in eigen gelederen flink van langs. De nederlaag bij de Europese verkiezingen heeft het chagrijn in de PvdA - nooit een partij van lachebekjes - helemaal teruggebracht. Bij het PvdA-werkgroepje, dat het echec onderzocht, kon Bos de schade nog beperken. Hij is immers de politieke baas van de club. Maar een week geleden, op een ledenraad, spuwde de achterban vuur. Er werd zelfs gevraagd om 'geloofwaardig leiderschap', wat als een roep om Bos' vertrek kan worden opgevat.

De PvdA-leider, de laatste maanden opvallend grijzer geworden, hoorde het gemor gelaten aan. En deed nog een halfslachtige poging tot peptalk. "Vroeger was er lol in de partij. Dat gevoel moet terug. We moeten niet steeds op bijeenkomsten op elkaar zitten vitten", sprak hij tegen de partijleden. Maar overtuigen deed de man, die ook nog eens de volle laag kreeg vanwege een gedeclareerde zonnebril, niet.

Prijzen

Hoe anders was de situatie eind vorig jaar. Bos was hot, de populairste politicus in het land en werd in die donkerste dagen van de financiële crisis op handen gedragen. Overstelpt met prijzen ook: politicus van het jaar, Nederlander van het jaar - het kon niet op. Kamerleden, journalisten en burgers klapten hun handen stuk voor de redder van de banken, die premier Jan Peter Balkenende compleet overschaduwde en als daadkrachtige crisismanager voor menig landgenoot de hoop in bange dagen was. 'Na hoon nu held', kopte zelfs deze krant.

Bos laafde zich aan alle positieve aandacht. "Een warm bad", zei hij destijds, zich nog dondersgoed bewust van de lange, slechte periode die ook toen net achter hem lag. "Ik heb meegemaakt dat ik op straat werd uitgescholden. Omdat mensen het niet in me zagen zitten. Nu krijg ik van totaal onbekende mensen brieven en bloemen. Omdat ik met de aanpak van de bankencrisis iets voor ze heb gedaan."

Nu, amper zes maanden later, heeft het toverwoord van Bos' politieke opleving - de kredietcrisis - zijn magische kracht verloren. Niet dat de economische malaise voorbij is, integendeel. Bij de PvdA is de verbijstering dan ook groot: waar is het mis gegaan? Bos zelf tast in het duister. "Veel verder dan allerlei gemeenplaatsen kom ik niet", bekende hij vorige maand.

Rode roos

Uit opiniepeilingen blijkt dat de rode roos al aan het begin van dit jaar begon uit te bloeien. Eind 2008 stoomde de PvdA nog op richting de veertig zetels, maar begin februari was de partij alweer onder de dertig weggezakt. Dat is dus ver voor de mislukte Europese campagne en het daaropvolgende interne gehakketak.

Het coalitieberaad over de crisisaanpak lijkt een belangrijke rol te hebben gespeeld in de terugval van de PvdA. In de weken voorafgaand aan die zware onderhandelingen over extra bezuinigingen werd duidelijk dat heilige huisjes als de aow-leeftijd, de awbz en de hypotheekrenteaftrek op de agenda zouden komen te staan, en daar hebben de sociaaldemocraten electoraal meer last van gehad dan het CDA.

Balkenende trapte hard op de rem toen in de media berichten opdoken over het beperken van de hypotheekaftrek, wat voor zijn partij een heilig huisje is. Bos liet dat op zijn beurt na. Hij hield zich aan de coalitieafspraak dat 'alles bespreekbaar' moest zijn. In de beeldvorming leek het daardoor of de premier harder vocht voor zijn zaak.

Beeldvorming heeft de PvdA ook tijdens het crisisoverleg opgebroken. Want bij het coalitieberaad verloor Bos zijn positie als gezaghebbende bestuurder door zijn zelfgekozen rol als PvdA-onderhandelaar. Het bleek een inschattingsfout. De bezorgde burger werd door die nieuwe pet opeens niet meer geconfronteerd met een vertrouwenwekkende staatsman, maar met een moeilijk kijkende PvdA-leider, die voor en na vergaderingen op het Torentje ruzie maakt, louter extra geld wil uitgeven en de schatkist opeens niet meer heilig vindt. Dat gaf mensen het gevoel dat ons gemeenschapsgeld bij deze redder der banken misschien toch minder in goede handen is.

Bovendien straalde het slotakkoord op Bos af. De held, die voor de bankensector met miljarden smeet, bleek niet bij machte datzelfde voor de burger te doen. Die krijgt de komende jaren te maken met loodzware bezuinigingen en een hogere aow-leeftijd. Of zit opgescheept met een aangetast pensioen. Zo groeide de teleurstelling over de PvdA, en over Bos in het bijzonder. Die liep in die periode al op zijn tandvlees. "Als de wereld de komende dagen niet opeens helemaal een nog onvermoede afgrond in tuimelt, dan heb ik dit weekend eindelijk een beetje rust", verzuchtte hij eind maart.

Maar een echte adempauze kreeg hij niet. In de daaropvolgende weken schoot de PvdA zich opzichtig in eigen voet. Allereerst was er de zoveelste sociaaldemocraat, die ondanks alle mooie woorden over solidariteit een dik salaris opstrijkt. Niet alleen in omroepland, waar opvallend veel VARA-presentatoren grootverdieners zijn, maar ook onder bestuurders schamen PvdA'ers zich niet voor vorstelijke beloningen. Zoals de nieuwe topman van Aedes, Marc Calon, die voor een driedaagse werkweek bij de koepel van woningcorporaties 200.000 euro ontvangt. Pas na druk uit Den Haag bleek hij bereid zijn inkomen te matigen. Inmiddels wil de partij een code.

Het gedonder rond het gevechtsvliegtuig JSF drukte de PvdA verder in het defensief. Niet omdat de partij in de strijd met CDA en ChristenUnie een nederlaag leed, maar omdat ze dat er zelf van maakte. Fractievoorzitter Mariëtte Hamer overspeelde haar hand door naast het binnengehaalde uitstel van het aankoopbesluit van de JSF ook uitstel voor de aanschaf van twee testtoestellen te eisen. Bos, die thuis in Amsterdam aan het kraambed stond, volgde het gestuntel van zijn fractievoorzitter met kromme tenen. "De komende tijd willen wij graag privé van ons gezin genieten", schreef hij na de geboorte van zijn zoon. Daar kwam het niet van. Een paar dagen later moest hij alweer naar het Torentje om het kabinet te redden van de ondergang.

Vernedering

Na het debacle bij de Europese verkiezingen is de PvdA terug bij af. De uitslag was natuurlijk een klap en door alle onhandige aandachttrekkerij die daarop volgde, werd het een complete vernedering. Bos zegt het zich allemaal aan te trekken en belooft beterschap. Al doet hij soms nonchalant. "Ik heb in mijn politieke loopbaan in peilingen op zestig zetels maar ook op dertien zetels gestaan. Als je hoog piekt, weet je dat er een diep dal kan volgen", zei hij onlangs.

Nieuw is dat in de partij sinds kort wordt gefluisterd dat Bos als partijleider mag doorgaan bij gebrek aan een goed alternatief. Toch vragen velen zich ook af waarom de PvdA-leider überhaupt verder wil. Wat drijft een man, dat hij zijn slaap verdringt voor een lange reeks teleurstellingen en karrenvrachten kritiek? De verklaring, die in PvdA-kringen klinkt, is even simpel als oprecht: de control freak Bos kan niet tegen zijn verlies.

Het EK-abonnement, 6 weken € 20,-!