Artsenverzet dwarsboomde de Duitsers

Dat blijkt uit 'Witte Jassen en Bruinhemden', een boek met bijzondere getuigenissen van artsen en geneeskundestudenten uit de oorlogsjaren, geschreven door de redactie van het Nederlandse artsentijdschrift Medisch Contact. Het boek verschijnt maandag. Gelijktijdig wordt in Utrecht door demissionair minister Ab Klink een gedenkteken onthuld voor de artsen in oorlogstijd.

Steriliseren

Huisartsen en specialisten kregen van de nazi's ook de opdracht om Joden en zwakzinnigen te steriliseren. Bovendien werd de artsenstand bevolen patiënten met schot- en steekwonden te melden bij de bezetter, gewonde piloten niet te behandelen (behalve als deze Duits waren) en ook aan Joden geen medische hulp te verlenen en hen te registreren. Het verzet tegen al deze ridicule, bizarre bevelen werd massaal genegeerd.

Volgens Ben Crul, arts en hoofdredacteur van het huidige artsenvakblad, vormden de artsen de eerste verzetsgroep in oorlogstijd: "Al in het begin van de Tweede Wereldoorlog, toen eigenlijk niemand nog iets in de gaten had over de werkelijke bedoelingen van de bezetter, hadden veel artsen al het ware gezicht van de nazi's leren kennen. Onder meer door deze absurde, griezelige en uiterst verwerpelijke medische eisen om mee te werken aan het scheppen van edel-Germanen. Meteen hebben zij de nazi's heel resoluut laten weten: daar doen wij niet aan mee." Die saamhorigheid en onverzettelijkheid legde de kiem voor de stille, maar massale opstand van de geneeskunde in Nederland. Artsen communiceerden met elkaar via de geheime organisatie 'Het Medisch Contact', waaraan het huidige tijdschrift zijn naam ontleent. Via estafetteberichten die met de hand of tikmachine overgeschreven werden, werden berichten aan elkaar doorgegeven. Doel was de Duitse bezetter zoveel mogelijk te dwarsbomen en de burger in nood te helpen.

Tijdens de bezettingsjaren heersten besmettelijke ziekten zoals tyfus en difterie. De Duitsers waren als de dood om besmet te raken. Artsen maakten hier grif gebruik van.

Een van hen was Andreas Botter. "Op een avond", zo vertelt hij in 'Witte Jassen en Bruinhemden', "kwam ik thuis en trof een huilende familie aan. Er was in Haarlem een grote razzia gehouden en mijn broer was opgepakt en meegenomen naar de kazerne aan de Schoterweg. Ik dacht: God beware me, wat te doen? Ik ben erheen gegaan, te voet in het donker. Voor de poort stonden twee Duitsers. Ik heb me voorgesteld als dokter Botter en gezegd dat ik de commandant moest spreken. De deur ging open en ik keek in een slecht verlichte kamer met militairen rond een tafel. Tegen de commandant zei ik: 'Moet u luisteren, u heeft hier een patiënt van mij met difterie en die man is een gevaar voor alle mensen in de kazerne'. Mijn broer werd direct gehaald. Ik bedankte de commandant en zei dat ik hem zelf wel naar het ziekenhuis zou brengen. Tegen mijn broer fluisterde ik 'mond dicht'. Even later stonden we op straat."

Valse diagnoses

Lieten de Duitsers de artsen die valse diagnoses stelden zomaar hun gang gaan? Zeker niet. In de Artsenkamer, de door de Duitsers ingestelde artsenorganisatie, waren de valse diagnoses en simulaties vaak onderwerp van gesprek. Met herkeuringen en steekproeven trachtte de overheerser de door artsen valselijk opgestelde medische verklaringen door te prikken. Echt grip hebben de Duitsers en met hen sympathiserende Nederlanders op deze praktijken nooit gekregen.

Ook hielpen artsen mee om verzetsmensen of onderduikers onopvallend te verplaatsen door hen volledig in te gipsen. Dat er bij het halen van een dokter voor een onderduiker voorzichtig te werk werd gegaan, ondervond ook dokter Hendrik Hamminga. Hij was tijdens de bezetting geneeskundestudent in Groningen en werkte, nog voordat hij zijn doctoraal had behaald, als assistent bij een huisarts in Zuidwolde. Hij had op zijn fiets een plaatje met 'arts' erop waardoor de Duitsers hem overal doorlieten. "Ik kwam in allerlei gekke situaties terecht", vertelt Hamminga. "Zo moest ik eens bij een man achter in het veld komen, die Joden verborg van wie er één de dokter nodig had. Het probleem van de man was echter dat zijn buren NSB'ers waren. Die zouden argwaan krijgen als de dokter kwam, terwijl er ogenschijnlijk niemand ziek was. Daarom had de man zich een paar dagen eerder ziek gemeld en de NSB-buren gevraagd de dokter te roepen. Ik kwam bij de man, die meteen zei dat hij Joden had. Ik behandelde de patiënt en moest daarna nog even bij de NSB-buren zijn. Die vroegen mij hoe het met 'de Joden' ging. Want door te laten blijken dat zij wisten dat er Joden zaten, wilden zij zich, het was tegen het einde van de oorlog, indekken."

Ook Anne Frank schreef in haar dagboek over het probleem om als onderduikers medische zorg te krijgen: "Liefste Kitty, ik ben danig ongerust, vader is ziek. Hij heeft hoge koorts en roze uitslag, het lijken wel de mazelen. Stel je voor, we kunnen niet eens de dokter halen!" Aldus de hartenkreet van Anne Frank.

Het EK-abonnement, 6 weken € 20,-!