Nieuws/Columns

Vrijlaten zaak van de nabestaanden

Door Leon de Winter

Dertien jaar na zijn veroordeling en vijftien jaar nadat hij het 4-jarige meisje Rowena Rikkers in stukken had gehakt, mag tbs’er Mike J. onbegeleid de straat op. Zijn tbs-behandelaars vinden dat Mike zo ver is genezen, dat de samenleving hem kan ontvangen. Rowena werd bekend als het meisje van Nulde nadat haar rompje daar was gevonden. Haar hoofdje lag langs de waterkant van de Nieuwe Waterweg bij Hoek van Holland, haar handje in het Veluwemeer.

Op de site van Omrop Fryslân van afgelopen vrijdag stond een gesprek met de Leeuwardense advocaat Bart Canoy over het proefverlof van Mike. Advocaat Canoy maakt enkele intrigerende opmerkingen. Hij zegt dat hij de onrust over Mikes verlof begrijpt, maar hij kijkt liever naar de feiten. „Detentiefasering heeft eigenlijk alles te maken met een heel belangrijk principe: resocialisatie”, aldus Canoy. Hij legt dit uit: „We leven in een samenleving en mensen die daar fouten in maken, kunnen worden gestraft. Dat betekent dat je boetedoening moet doen en je vrijheid wordt ontnomen. Maar er komt dus ook een dag dat je straf erop zit en dan is er een keuze. Laat je iemand zomaar de straat op gaan of zeg je, en dat is het beginsel van resocialisatie, dat je van tevoren alweer langzaam vaardigheden moet aanleren om de maatschappij weer in te gaan?”

Indirect noemt Canoy het doden en in stukken snijden van een 4-jarig meisje een ’fout’ waarop ’boetedoening’ volgt, en na de boetedoening komt er ’resocialisatie’. Canoy lijkt me een integere man, maar zijn woorden zijn kenmerkend voor wat er mis is gegaan bij de monopolisering van het wraak- en geweldpotentieel door de overheid. Canoy noemt de keuze: zomaar vrijlaten of iemand vaardigheden aanleren, want ’op een dag zit de straf erop’. Hij gaat voorbij aan de gedachte dat er misschien misdaden zijn waarvoor de straf er nooit op zit.

Vrijlating en resocialisatie zijn relatief recente uitvindingen van postmoderne psychologen en criminologen die ervoor zijn aangesteld om zware misdadigers als patiënten te behandelen. Wat valt er te genezen wanneer de misdaad zo onomkeerbaar is als een moord, en nog wel een moord gevolgd door totale mutilatie? Tbs veroorzaakt keer op keer het schandaal van het vrijlaten van tbs’ers, omdat het principe van resocialisatie belangrijker wordt geacht dan de gevoelens van de achterblijvers.

De oud-directeur van het Pieter Baan Centrum zegt over het gevaar van verlof: „Als er 40.000 verlofbewegingen per jaar zijn, dan betekent dat dat er honderd tbs’ers iedere dag zo op straat lopen. En dan gaat het maar één of twee keer mis op de wijze waarvoor we allemaal bang zijn.”

Eén of twee keer – dat risico nemen de behandelaars. Het gevolg: zij laten daarvoor een of twee burgers met hun leven de prijs betalen, en dompelen daarmee menselijke netwerken van tientallen tot honderden familieleden en vrienden in rouw en pijn. Dat is onaanvaardbaar.

Wat van de vader en het zusje van Rowena wordt gevraagd, is inhumaan. Hun rouw ’zit er nooit op’, en zij kunnen niet doen waar hun hele wezen – is dat de mens vreemd? – om schreeuwt: wraak nemen op Mike.

Er zijn dwingende redenen waarom de staat dat finale geweldsmonopolie opeist. Wraak, de meest natuurlijke reactie, is door de overheid geabstraheerd en, begrijpelijk, tot taboe verklaard. De nabestaanden van Rowena, getraumatiseerd door het gebrek aan directe wraak, smeken momenteel aan de instanties om Mike J. vast te houden. Mikes overheidsdetentie is voor hen de enige vorm van genoegdoening. Niemand luistert. Als crimineel werd hij tbs-patiënt – en tbs-patiënten kunnen volgens de deskundigen genezen.

Hoe heeft Mike J. zich in de kliniek voorgedaan teneinde zijn gruwelijke daad te verzachten? Wat heeft hij gezegd dat de behandelaars ervan heeft overtuigd dat onder de dood van Rowena een streep kan worden getrokken?

Vergiffenis

Stel dat we dit systeem van resocialisatie intact willen laten: het mag niet zo zijn dat slechts behandelende psychiaters en/of rechters over het loslaten van Mike J. in de samenleving oordelen. Alleen de familie van het slachtoffer kan dat doen. Het is aan hen om met een eventuele vrijlating te leven, niet aan de behandelende artsen. De laatsten kunnen een advies geven, maar de direct betrokkenen moeten daar al of niet voor kiezen.

Dit moet een essentiële aanvulling zijn in dit proces van resocialisatie. Wat de behandelaars kunnen doen, is een tbs’er zo ver brengen dat hij in staat is om vergiffenis te vragen aan de nabestaanden. De keuze die de nabestaanden maken, moet het onderscheidende element zijn, niet het systeem, noch de behandelaars. De Staat heeft wraak gesteriliseerd en genationaliseerd; de bittere rouw en wurgende machteloosheid blijven bij de nabestaanden.

Er zijn misdaden waarmee de daders zich voor altijd uit de gemeenschap van mensen plaatsen. Mike J. is er één van. Alleen de nabestaanden kunnen hem daarin terugleiden. Of niet. Dit is een vorm van wraak die de Staat aan de nabestaanden moet teruggeven. Over ’resocialisatie’ zou een referendum niet misstaan.

Columnist