'Kans op botsingen met vliegtuigen groot'

"Schiphol ziet zich geconfronteerd met een toenemend risico dat overvliegende ganzen in aanvaring komen met vliegtuigen. De risico's zijn eerder verbonden met overvliegende ganzen die naar landbouwpercelen in de Haarlemmermeer komen dan met de directe aanwezigheid van ganzen op of in de directe nabijheid van start- of landingsbanen", aldus een verontrustend, recent rapport van luchthaven Schiphol en de Inspectie Verkeer en Waterstaat, dat in handen is van De Telegraaf. Vooral in de ochtend- en avonduren van de zomermaanden juni, juli en augustus, tijdens de spits op de luchthaven, is de kans op een klapper groot. De ganzen zijn dan op zoek naar voedsel zoals graszaden, graan en oogstresten.

"Botsingen tussen vliegtuigen en groepen vliegende vogels kunnen catastrofaal zijn", aldus eerder onderzoek van de Universiteit Wageningen/Alterra naar het ganzenprobleem rondom Schiphol. "Ganzen kruisen tegenwoordig regelmatig de vliegroutes van landende en opstijgende vliegtuigen." Hoewel volgens de onderzoekers Schiphol qua voorkomen van ganzen een van de meest veilige plaatsen van Nederland is, wordt de huidige situatie als gevaarlijk beschouwd.

Aanvaringen

Het aantal 'officiële' aanvaringen tussen vliegtuigen en ganzen op Schiphol is tot nu toe vier. Sinds 2000 worden door Schiphol-medewerkers 'meer en meer gevallen gezien waarbij het tot bijna-botsingen is gekomen', aldus de onderzoekers uit Wageningen. Het aantal ganzen groeit met circa 20 procent per jaar. "Als vlieger kun je bijna niets doen om vogels te ontwijken", weet Rob van Eekeren, bestuurslid vliegtechnische zaken van de Vereniging van Nederlandse Verkeersvliegers (VNV). Hij is gezagvoerder op een Boeing 737 van KLM. "Het is heel moeilijk om in te schatten wat vogels doen. Gaan ze omhoog, omlaag, naar links of rechts om je vliegtuig te ontwijken? Daar komt nog bij dat de manoeuvreerbaarheid van het toestel beperkt is. Je bent overgeleverd aan het toeval." Van Eekeren heeft in zijn lange carrière verschillende vogels geraakt. "Gelukkig kleine exemplaren. Iets desastreus heb ik gelukkig nog niet meegemaakt. Wel heb ik foto's op mijn laptop van collega-vliegers die een grote vogel hebben geraakt. Ongelooflijke beelden. Een motor is dan bijvoorbeeld helemaal weg." Waartoe een aanvaring met een vlucht ganzen kan leiden, bewijst de noodlanding van vlucht 1549 van US Airways, begin dit jaar op de rivier de Hudson bij New York. Kort na de start op La Guardia kwam de Airbus A320 in aanvaring met een vlucht ganzen. Beide motoren vielen uit. Gezagvoerder Sully Sullenberger III landde het toestel koelbloedig in de rivier: een wonder. Alle 150 passagiers en vijf bemanningsleden konden uitstappen en werden door schepen in de buurt opgepikt.

Hoewel vliegtuigmotoren op een zogenoemde bird strike worden getest, zijn ze niet ongevoelig voor grote vogels. Van Eekeren: "Als de motor draait, smijten ze er als test een kip van twee pond in en kijken dan wat er gebeurt. Letterlijk hap, slik, weg. Het is niet erg als de motor schade oploopt of uitvalt. De motor mag echter niet desintegreren; dat is een ontwerpeis. Als een motor namelijk uit elkaar valt, wordt het gedrag van een vliegtuig volslagen onvoorspelbaar. In het ergste geval ploft een motor."

Ondanks het toenemende risico op aanvaringen tussen vliegtuigen en ganzen is volgens de VNV niet iedereen overtuigd van het probleem. "Het is balanceren tussen verschillende belangen." Wel krijgt Van Eekeren nu en dan een NOTAM (Notice To Airmen) onder ogen, een informatiebulletin voor vliegers, waarin rondom bepaalde luchthavens wordt gewaarschuwd voor een verhoogde concentratie vogels. "Leuk om te weten, maar wat kun je er vervolgens als piloot mee? Het is meer een soort beleid om juridisch gedekt te zijn als er problemen ontstaan na een aanvaring. De vliegers waren toch op de hoogte?" Van Eekeren ziet meer in het onaantrekkelijk maken van de wijde omgeving van Schiphol voor ganzen dan in het afschieten van de beesten. "Ik heb veel bewondering voor deze dieren. Ze vliegen erg mooi en deden dat zelfs eerder dan wij. Maar ik moet ook denken aan de veiligheid van mijn passagiers." "Dat er zo weinig vliegtuigen crashen, mag een wonder worden genoemd", zegt Luit Buurma, bioloog en oud-voorzitter van het International Bird Strike Commitee (IBSC). Volgens hem zou de recente noodlanding van de Amerikaanse Airbus in de Hudson-rivier dé aanleiding moeten zijn om het probleem rigoureus aan te pakken. "Wereldwijd zijn er dagelijks aanvaringen tussen vogels en vliegtuigen. De lijkjes liggen gewoon naast de startbaan. Maar de communicatie erover wordt in de doofpot gestopt. Het kost te veel om het probleem aan te pakken." Hoewel Schiphol en de Inspectie Verkeer en Waterstaat erkennen dat ganzen een probleem vormen, is volgens Buurma niet duidelijk wie verantwoordelijk is als een vliegtuig crasht na een aanvaring met een vogel. Volgens Buurma steken zowel overheid, bedrijfsleven als natuurbeschermers hun kop in het zand.

Maatregelen

Schiphol wil dat in een straal van ten minste tien kilometer rondom de luchthaven gestructureerde maatregelen worden genomen om met name de populatie grauwe ganzen te verkleinen. "Dat gebeurt in nauw overleg met de provincie Noord-Holland", aldus een zegsvrouw. De beesten worden verjaagd, afgeschoten en hun eieren zo bewerkt dat ze niet uitkomen. Ook zet Schiphol hoog in op het zo onaantrekkelijk mogelijk maken van de Haarlemmermeer als eetgebied voor ganzen.

Volgens boeren, jagers en vogelbeschermers die ook zijn betrokken bij de aanpak van ganzen, is daarmee het probleem niet opgelost. "Schiet je één vogel dood, dan verplaatst de rest van de groep zich misschien naar elders, maar komt op termijn altijd weer terug", aldus een omwonende boer en jager uit de Haarlemmermeerpolder, die anoniem wil blijven om 'gedonder' met de luchthaven te voorkomen. "Ons is dringend verzocht alle communicatie via Schiphol te laten verlopen."

Volgens deze boer moet de ganzenpopulatie in heel Nederland worden teruggebracht. "In het Schiphol-ganzenoverleg is voorgesteld om met de agrariërs te gaan praten over een andere gewassenkeuze vanwege de aantrekkingskracht van bijvoorbeeld graan op ganzen. Het is echter de wereld op zijn kop zetten, want wat is het geval? De vogels houden zich voornamelijk op in de grote natuur- en plassengebieden in de wijde omtrek van de Haarlemmermeer. Daar horen ze ook thuis." "Het beheer van de grote natuurbeschermingsorganisaties als Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten is echter met name gericht op verschraling van hun gronden. Hierdoor is er onvoldoende voedsel voor de vogels en gaan ze rondzwerven op zoek naar voedsel bij de naburige boeren. Aanleg van nieuwe natuur- en recreatiegebieden in de Haarlemmermeer is daarom helemaal desastreus voor de vliegveiligheid. De natuurbeschermingsorganisaties zullen daarvoor hun verantwoording moeten nemen. Zij zouden immers ook zelf voor voerakkers en groene weilanden kunnen zorgen, zodat de vogels in hun gebied blijven. Ook dienen deze organisaties zelf meer aan populatiebeheer te doen. Er zijn nu veel te veel ganzen in Nederland, gelet op het huidige voedselaanbod." Gezagvoerder Van Eekeren zou graag zien dat verkeersleiders op Schiphol een speciaal radarsysteem krijgen waarmee ze vogels in de gaten kunnen houden. De Koninklijke Luchtmacht heeft dergelijke apparatuur al jaren. "Je kunt dan banen tijdelijk sluiten of in gebruik nemen, al naar gelang de hoeveelheid vogels in de omgeving."

Expert

Buurma, expert op het gebied van vogeltrek en luchtvaart, houdt zich al sinds zijn diensttijd in de jaren zeventig bezig met onderzoeken naar dit onderwerp voor de luchtmacht. Ook staat hij aan de wieg van het onafhankelijke adviesorgaan IBSC, is hij bestuurslid Vogelonderzoek Nederland en actief lid van de Vogelbescherming. "Het probleem bestaat eigenlijk al sinds de jaren vijftig met de komst van de straalmotoren", legt Buurma uit. "Toen was er ineens een sterke stijging van het aantal aanvaringen en vliegtuigongelukken. De luchtmacht heeft daar meteen op geanticipeerd en registreert sindsdien de aanwezigheid van vogels in en om vliegvelden met radarsystemen. Dat kan ook bij de commerciële luchtvaart. Onlangs heeft de FAA (de rijksluchtvaartdienst van de VS, red.) de database van de vogelaanvaringen vrijgegeven. Iedereen heeft nu toegang tot meer dan 100.000 vogelaanvaringsrapporten." Volgens de bioloog kan het de beslissende zet blijken voor de ontwikkeling van vogelradars. "Inmiddels is de apparatuur zo geavanceerd dat je zelfs de kleinste spreeuw kunt zien komen aanvliegen. Ook in het donker en bij slecht weer", aldus Buurma. Hij pleit dan ook voor een dergelijke radar op Schiphol. De Luchtverkeersleiding Nederland zegt op de hoogte zijn van de problematiek en zoekt samen met alle partijen naar de meest effectieve oplossing. "Met radar alleen ben je er niet. Je kunt moeilijk een vliegtuig laten zigzaggen als je ganzen waarneemt", aldus een zegsvrouw. Overigens zijn volgens gegevens van de luchtverkeersleiding op Schiphol nog nooit vliegtuigen op ganzen gebotst. Hoewel er veel over het probleem wordt gesproken, constateert Van Eekeren 'weinig voortgang: "Dit wordt weer typisch een geval van het kalf en de put."

Buurma voegt daar nog aan toe: "Niemand wil neerstorten als gevolg van een vogelaanvaring en niemand wenst alle vogels de wereld uit. Eenvoudige oplossingen zijn er niet, maar het verschil tussen een bijna-botsing en een full hit is slechts een fractie van een seconde. Zijn wij mensen zo dom dat we dat een domme gans niet kunnen laten inzien?"

Het EK-abonnement, 6 weken € 20,-!