De grandeur van Potsdam

In de achttiende eeuw koos de Pruisische koning Frederik de Grote het waterrijke gebied ten oosten van de Duitse hoofdstad uit als locatie voor zijn zomeroptrekje. Onbedoeld bezegelde hij daarmee het lot van Potsdam.

Keurvorsten, keizers en koningen volgden in zijn voetsporen, en het eens zo onbeduidende provinciestadje verwerd tot een speeltuin voor Europa’s meest vooraanstaande architecten. Meerdere malen zou er in het nieuwe machtscentrum wereldgeschiedenis geschreven worden. Nog altijd is het verleden voelbaar aanwezig.

Toekomst

Er staat een ijzige wind, die de droge sneeuwresten vanaf de bevroren Heilige See met vlagen het land op jaagt. Als vanuit het niets doemen de contouren van een enorm landhuis op. Hier is het dan, de plaats waar de toekomst van het naoorlogse Europa op een A4-tje werd geschetst, en terloops werd opgemerkt dat Japan moest worden ‘uitgegumd’.

Een week later viel de eerste atoombom. Zoals vaker met plekken die ooit het decor vormden van belangrijke historische gebeurtenissen, lijkt het Cecilienhof er onverschillig bij te liggen. Kan het prachtige landhuis er wat aan doen dat de Russische dictator Stalin er zijn oog op had laten vallen.

In de zomer van ‘45 kwamen de presidenten van ‘De Grote Drie’ - Amerika, Groot-Brittannië en Rusland - in het hof bijeen om het verslagen Duitsland te verdelen en nieuwe grenzen te trekken.

„Deze twee vleugels zijn nu een luxe-hotel, de rest is ingericht als museum”, vertelt een medewerker van het winkeltje aan de voorzijde. Stukjes Berlijnse Muur en stickers van de wereldleiders liggen op de toonbank uitgestald.

De beroemde conferentie van Potsdam leidt ruim zeventig jaar na dato nog altijd tot een toestroom van geïnteresseerden naar het landhuis, dat echter maar één van de vele historische monumenten is die er in de omgeving zijn opgetrokken.

Haast

„Je hoeft je niet te haasten hoor, alles is dichtbij”, had een enthousiaste currywürst-verkoper op Potsdam Hbf – „don’t worry, eat curry” – me nog verzekerd, nadat hij mijn ongeruste blik op de kaart had opgevangen.

Inderdaad, na de grootsheid van Berlijn maakte de ‘Altstadt’ van haar kleine broertje een behapbare indruk. Zij het niet dat ik op dat kleine stukje plattegrond in korte tijd al zo veel kruisjes had getekend, dat er veel te weinig tijd zou zijn om alles te kunnen bezichtigen.

Daar kwam bij dat de weergoden een slechte dag hadden. Nog nauwelijks over de Lange Brücke vallen de eerste hagelstenen uit de donkere lucht. Een schuilmogelijkheid dient zich snel aan; de Nicolaikerk aan de Alte Markt, met zijn enorme koepel het visitekaartje van het stadscentrum.

Ondanks het geweldige formaat maakt de kerk de indruk zo opgetild en weggedragen te kunnen worden. Het poppenhuis-effect wordt waarschijnlijk bewerkstelligd door haar klassieke uiterlijk, gecombineerd met een bijna ongeschonden buitenmuur. In de Tweede Wereldoorlog werd het gebouw bijna geheel verwoest, waardoor alles opnieuw opgebouwd moest worden.

Helaas deelt een groot deel van de panden in de binnenstad in dit lot; Potsdam heeft zwaar geleden onder de bombardementen in 1945. Alsof dat nog niet genoeg was, veegde het na-oorlogse Oost-Duitse regime verschillende monumentale gebouwen van de kaart, die symbool zouden staan voor het Pruisisch militarisme.

Tot op de dag van vandaag wordt eraan gewerkt de stad in haar oude luister te herstellen. De bouwput tegenover de Nicolaikerk moet volgend jaar zijn omgetoverd tot het hernieuwde stadpaleis, waarin het parlement van Brandenburg haar intrek zal nemen. Het luisterrijke Stadtschloss werd in 1945 geheel verwoest, waarna de overblijfselen door het communistische regime definitief werden opgeblazen.

Oorkleppen

„De vrijheid die Potsdam altijd zo heeft gekenmerkt was destijds verdwenen, het is een donkere bladzijde uit onze geschiedenis”, vertelt de eigenaar van een winkeltje in de Benkertstrasse even later. Op zijn aanraden koop ik een muts met oorkleppen ’waar geen Oost-Duitse wind doorheen kan waaien'.

Het winkeltje bevindt zich in het zogenaamde Holländisches Viertel, een wijk vol huisjes van baksteen met trapgeveltjes. De Pruisische koning Frederik Willem I, een bewonderaar van het 18e eeuwse Nederland, had de wijk naar Nederlands voorbeeld laten bouwen om ambachtslieden uit ons land aan te trekken.

Tussen de vele ateliers, cafés en restaurants duiken zo nu en dan Nederlandse namen op. Kinderkopjes maken het oud-Hollandse gevoel compleet. „Er kwamen uiteindelijk vooral Fransen en Hongaren, maar jullie komen hier wel veel kijken”, aldus de verkoper, die mij voordat ik iets kon zeggen als Nederlander had herkend.

Met de oorkleppen tot onder mijn kin naar beneden getrokken, verlaat ik de knusse wijk voor een wandeling door park Neue Garten. Een deftig stukje gecultiveerde natuur, ingeklemd tussen de Heilige- en de Jungfernsee, waar her en der een trotse villa een stukje territorium opeist.

Koude Oorlog

De oostenwind schudt de rietkragen heen en weer, kale bomen en struiken zijn bedekt met een witte sluier. Het fletse winterlicht maakt alle kleuren vaal, waardoor zelfs het Marmeren Paleis er troosteloos uitziet. Eén blik naar binnen is echter genoeg om het contrast met de buitenwereld vast te stellen. Tot na de Eerste Wereldoorlog leefden hier verschillende koningen en keizers, met alle pracht van dien.

Helemaal aan het eind van de Neue Garten vloeit het water van de Havel samen met de omliggende meren. Bij helder weer kun je de Glienicker Brücke zien liggen, de stalen scheidslijn tussen de twee Duitslanden in de Koude Oorlog.

Drie keer was de brug het toneel van een spectaculaire uitwisseling van spionnen tussen de Sovjet-Unie en Amerika. In Villa Schöningen vertelt een permanente tentoonstelling het verhaal van de brug en haar rol in de verdeling en de hereniging tussen Oost en West.

Al deze tastbare stukjes historie zou die andere, moderne kant, van Potsdam haast doen vergeten. Zo ontwikkelde de stad zich tot een belangrijk centrum voor de wetenschap en speelt het een grote rol in de filmwereld. De Potsdamse filmstudio’s in de wijk Babelsberg vormen het grootste en oudste film- en mediacentrum van Europa.

Het meest kenmerkend blijft echter toch wel de enorme diversiteit aan architectuur. Lopend over de Puschkinallee prijken aan de ene kant kasten van villa’s in de meest uiteenlopende bouwstijlen, terwijl aan de andere kant de typische houten huizen van de Russische kolonie Alexandrowka liggen.

Want daar waar Frederik Willem I een fascinatie voor Nederland had, lag de voorkeur van zijn latere opvolger in het oosten. En dan leg je dus gewoon een stukje Rusland aan.

Zomeroptrekje

Het begint al te schemeren wanneer ik over de kuilige zandpaden de Pfingstberg beklim. Spichtige cipressen begeleiden de route naar de Belvedere, het stijlvolle renaissance-optrekje van die andere vorst met dezelfde naam, Frederik Willem IV. Vanaf deze hoogste heuvel in Potsdam heb je volgens mijn reisgidsje `een uitzicht dat je de adem ontneemt`.

Helaas hult de stad beneden zich in een dichte nevel, waar af en toe nog een spitse kerktoren doorheen prikt. De minuscule waterdruppeltjes maken dat het witte water van de Heilige See naadloos overgaat in de lucht. Mijn laatste hoop om het tijdgebrek te compenseren met een volledig stadsgezicht vervliegt. Misschien een goede reden om net als de Pruisische koningen een zomerverblijfje te regelen, een bescheiden optrekje welteverstaan…

Reiswijzer

Potsdam ligt 30 kilometer van Berlijn, op ongeveer zes uur rijden van de Nederlandse grens. Komt u met openbaar vervoer, dan is het het makkelijkst via de Duitse hoofdstad te reizen. Vanaf Schiphol rijdt de IC Berlijn zes keer per dag rechtstreeks naar Berlijn. De ICE International rijdt even zo vaak vanuit Amsterdam met één overstap in Duisburg naar Berlijn. Vliegen kan op de vliegvelden Berlin Schönefeld en Berlin Tegel. Vanuit het centrum van de stad brengt de S-Bahn (S7) je in dik een uur naar Potsdam Hbf.

’Zonder zorgen’, oftwel ’Sanssouci’, is de naam van het voormalige zomerpaleis van de Pruisische koning Frederik de Grote. Van het grote aantal attracties in- en om Potsdam is dit veruit de bekendste. Het kasteel ligt in het gelijknamige park ten westen van de oude binnenstad, dat ook wel ’het Versailles van Pruisen’ wordt genoemd. Een obelisk markeert het begin van de Hauptallee, de centrale toegangsweg. Ten noorden en zuiden van de promenade liggen de vele andere monumenten die in de 18e en 19e eeuw door de Pruisische koningen zijn opgetrokken, waaronder het neo-klassieke slot Charlottenhof, het barokke Nieuwe Paleis en het paviljoen Belvédère. Het gebied staat onder de noemer ’Paleizen en parken van Potsdam en Berlijn’ op de lijst met Werelderfgoed van UNESCO, en is daarmee het omvangrijkste project op de lijst in Duitsland.

Zien en doen

- Voor filmliefhebbers: bezoek het filmpark in Babelsberg of het filmmuseum aan de Breite Strasse nabij de Alte Markt. Zie www.filmmuseum-potsdam.de.

- Brandenburg staat bekend om haar waterrijke landschap. In de zomer is Potsdam uitstekend vanaf het water te ontdekken; Vanuit de haven aan de Havel kunt u verschillende boottrips maken, van excursies langs de kastelen tot dagtochten naar Berlijn.

- De Schiffbauergasse, een voormalige scheepswerf, biedt tegenwoordig onderdak aan verschillende culturele instellingen en het Hans-Otto Theater: www.schiffbauergasse.de.

- Drink een kopje chocolademelk van het huis in Maison du Chocolat aan de Benkertstrasse nr 20, in de Nederlandse Wijk.

In de parken en paleistuinen vinden regelmatig concerten, voorstellingen en filmvertoningen plaats. Een overzicht van alle evenementen is te zien op www.potsdam-tourism.com.

Tweet

 Mail

 Print

 Reiskrant Nieuwsbrief

Reportages over Potsdam

De grandeur van Potsdam

Onder de rook van Berlijn, tussen de wijdvertakte rivierarmen van de Havel, liggen de paleizen en parken van Potsdam. Een bezoek aan de Brandenburgse hoofdstad betekent een tijdreis door de geschiedenis van Europa.

Historie in museumhotel Ceciliënhof

Een forse dosis romantiek én en passant nog even met de neus op een indrukwekkend pakket geschiedenis. Het is allemaal mogelijk in hotel Ceciliënhof in Potsdam, vlakbij Berlijn.

Hollands glorie in Potsdam

De Pruisische koningen hebben altijd al veel waarde gehecht aan Nederlands vakmanschap, vandaar het 'Holländische Viertel' in Potsdam bij Berlijn, een oud en inmiddels gerestaureerd stukje Nederland waar eeuwen geleden...

Lees alle 3 reisreportages

HUISREGELS

Voor reageren op artikelen bij telegraaf.nl en haar subsites gelden huisregels. Klik hier om die regels te lezen.

prachtige stad met oude cultuur, alleen jammer dat veel mensen de oude DDR mentaliteit nog steeds hebben, en wordt weinig gelachen (ze hadden vroeger ook niet veel om te lachen) de partijgeest hangt nog overal, het zal nog lang duren ....

anna, dessau  | 14:04 | 14.02.11
Δ Ik heb een klacht over deze reactie