De kerken van Istanboel

De Hagia Sophia in Istanbul

De icoon van de Fonteinmadonna

Armeense kerk

In de Istiklal Caddesi, de drie kilometer lange hippe winkelstraat van Istanboel schittert het van de kerstlampjes en zijn de etalages versierd met kerstbomen. De moslims in de stad hebben daar totaal geen probleem mee. Integendeel volgens toeristengids Isak Eskinazi, die zelf joods is, zitten sommige christelijke kerken tijdens de Kerstnachtmis zo vol met moslims dat de eigen kerkleden er nauwelijks meer bij kunnen.

„De scheiding tussen de religies is hier helemaal niet zo stringent als mensen wel denken”, zegt Eskinazi. „Joden, christenen en moslims hebben hier duizend jaar naast elkaar gewoond. In die tijd hebben ze gewoontes van elkaar overgenomen. Vooral plaatsen waar geneeskrachtig water is (in het Turks: ayazma) en waar wonderen zijn gebeurd, trekken gelovigen van verschillende religies of het nu om een orthodox christelijke kerk gaat of een moskee.”

Istanboel-gids Teri Meir is het daar roerend mee eens. „Moslimvrouwen die een kind willen, bidden tot Maria en wonen ook diensten bij in kerken, die aan Maria gewijd zijn. Maria, voor hen Meryem Ana, wordt door moslims vereerd als de moeder van Isa (Jezus), de laatste profeet vóór Mohammed.”

In Turkije, waar Petrus en Paulus het evangelie predikten, zijn na Israël de meeste bijbelse plaatsen. De vissers aan de Bosporus zouden de eersten zijn geweest, die zich tot het christendom hebben bekeerd. Istanboel was van 330 tot 1453 als Constantinopel de hoofdstad van het orthodox christelijke Byzantijnse Rijk. Daarvan getuigen nog de Hagia Sophia, de Hagia Eirene en de Chorakerk, die nu alledrie museum zijn.

Veel andere Byzantijnse kerken zijn veranderd in een moskee of helemaal verdwenen. Soms zelfs vrij recent. In de tijd van de Ottomaanse sultans (na 1453) werden andere geloven dan de islam volledig getolereerd. Vaak hadden de sultans zelf christelijke vrouwen in hun harem. Ook de joden, die in 1492 voor de inquisitie moesten vluchten uit het Spaanse Andalusië, kregen een warm onthaal. Maar sinds Atatürk (1923) is de uittocht van christenen en joden begonnen. Joden emigreerden in 1950 massaal naar Israël.

Momenteel bestaat dan ook slechts één procent van de bevolking uit niet-moslims. Naast 2691 actieve moskeeën, zijn er 123 kerken en 26 synagogen. Nieuwe kerken bouwen is in Turkije vrijwel onmogelijk. Toch is het de moeite waard om op zoek te gaan naar christelijk en joods Istanboel. Voor wie de Hagia Eirene en de Hagia Sophia nog nooit heeft bezocht, ligt daar het begin. De Hagia Eirene (nu St. Irene museum) ligt binnen het Topkapi-complex en is nooit een moskee geweest. Wel een munitieopslag.

De beroemde koepel van de christelijke Hagia Sophia uit de 6e eeuw werd het voorbeeld voor alle moskeeën met grote koepels die onder de Osmanen werden gebouwd, inclusief de tegenover gelegen Blauwe Moskee. De kerk, die een tijdlang Aya Sofia-moskee was, heeft mooie Byzantijnse 8mozaïeken, maar nog mooier zijn de mozaïeken en fresco’s in de Chorakerk (nu het Kariye Museum). Deze kerk ligt enkele kilomaters naar het westen in de Edirnekapi wijk, vlakbij de oude stadsmuur van keizer Theodosius II, die van de Gouden Hoorn naar de Zee van Marmara loopt.

Wie langs het water van de Gouden Hoorn loopt of rijdt passeert de wijken Fatih, Fener en Balat, die herinneringen oproepen aan de tijd dat Istanboel nog voor bijna de helft uit niet-moslims bestond. In Fatih woonden van oudsher de Syrisch orthodoxen en de Armeniërs, terwijl de Grieks orthodoxen hun patriarchaat in Fener hebben en Balat bekend staat als een oude joodse wijk. Voordat de rijkere mensen in de 19e eeuw naar speciale buitenwijken vertrokken, woonden alle standen en klassen door elkaar heen. Nu zijn de wijken wat verpauperd, maar nog wel pittoresk.

Een bezienswaardigheid is het Grieks-orthodox patriarchaat (35 Sadrazam Ali Pasja Caddesi, Fener), dat dagelijks geopend is van 9-17 uur. Ooit was het belangrijker dan het Vaticaan. Nu nog komen hier duizenden Grieks-orthodoxen per jaar op bedevaart of voor een huwelijk. De St.Joriskerk stamt weliswaar uit 1720, maar het interieur is veel ouder. Bezienswaardigheden zijn de geselpaal van Christus, een mozaïekicoon uit de 11e eeuw en de patriarchentroon ingelegd met ivoor.

Niet ver daarvandaan in Balat zijn de Ahrida-synagoge (Gevgili Sok, Balat) en de St Stephanus of Bulgaarse Kerk (85 Mürsel Pasa Cadessi, Balat). De oudste en mooiste synagoge van Istanboel, die vóór de islamitische verovering in 1453 werd gesticht, heeft beschilderde muren en plafonds uit de 17e eeuw en in het midden een heilige ark. Hij is alleen op afspraak te bezoeken. De Bulgaarse kerk, die momenteel gerestaureerd wordt, is normaal wel open van 9-16 uur. Hij ligt aan de Gouden Hoorn en is helemaal van ijzer. Hij werd van tevoren geconstrueerd in Wenen en in 1871 in één nacht opgebouwd. De kerk wordt door heel veel Bulgaarse toeristen bezocht.

Een bedevaartsoord voor moslims is de Eyüp-moskee (een flink stuk naar het noorden aan de Gouden Hoorn, Cami-i Kebir Sok), gewijd aan de vriend en vaandeldrager van Mohammed. Op de top van de heuvel ligt het Pierre Loti Café met een schitterend uitzicht, bereikbaar te voet of per kabelbaan.

Als je de muur van Theodosius volgt (die 6,5 km lang is), kom je eerst bij het Blachemen-fort en daarna bij de eerder genoemde Chora-kerk. Een stuk verder is de Yenikapi Mevlevihanesi, oftewel de loge van de Mevlevi derwisjen. De sekte van deze in trance ronddraaiende soefi’s is eigenlijk verboden, maar UNESCO overweegt het tot cultureel erfgoed te verklaren. Tot afgrijzen van de derwisjen, die ook nog een loge in Beyoglu vlakbij de Galatatoren hebben, wordt hun religieuze dans steeds vaker opgevoerd als een toeristische attractie.

Verder naar het zuiden net buiten de muur bevindt zich tussen de begraafplaatsen van Griekse en Armeense christenen en van moslims de Balikli-kerk (Seyit Nizam Caddesi 3, Silivrikapi, dagelijks 8.30-16 uur), waarover meer in het aparte kader met de icoon.

Net als aan de Balikli-kerk is ook aan de Sint Joriskerk op het Prinseneiland Büyükada een verhaal over een heilige bron en een icoon verbonden. Op het eiland, dat per veerboot te bereiken is, rijden alleen paardenkoetsjes. Wie een wens heeft kan op de weg omhoog naar het klooster een klosje garen afrollen of een stukje stof aan een tak bevestigen. De heilige bron schijnt vooral heilzaam te zijn voor mensen met een geestesziekte. Bedevaarten hebben plaats op 23 april en 24 september, de naamdagen van Sint-Joris en Sint Thekla.

Tot slot is er nog de Nederlandse kapel op het terrein van het consulaat Palais Hollandais (halverwege de Istiklal Caddesi), waar elke zondag wordt gebeden voor het welzijn van koningin Beatrix en haar familie.

Reiswijzer

De aanbiedingen voor een paar dagen Istanboel zijn legio. Wij vlogen met Turkish Airlines. Reizigers met een Nederlands paspoort moeten bij aankomst een visum kopen van 15 euro (1 euro = 2 Turkse lira). Suggesties voor mensen die een privé-gids willen inhuren: Anna & Isak Eskinazi: www.eskinazi.com. Teri Meir, e-mail: terimeir@yahoo.com.

Of de jonge beginnende professionele gids Berat Seckin Demirok, e-mail: trip@guideist.com. Een trendy toptent is restaurant ’360’ (www.360istanbul.com). Het ligt op de 8ste verdieping aan de Istiklal Caddesi 331 en heeft een schitterend uitzicht.

Meer info: www.welkominturkije.nl.

De icoon van de Fonteinmadonna

De oericoon van deze Fonteinmadonna, die verwijst naar een levensschenkende bron (Zoodochus Pege) zou in 1727 zijn teruggevonden in de muur van de Baliklikerk. Het Balikli-klooster was gebouwd op de plek waar keizer Leo I (457-474) met heilzaam water een blinde genas. We zien dat wonder links op de icoon.

De drie vissen onder de fonteinschaal, waarin Maria en het kind Jezus zijn afgebeeld, verwijzen naar een legende. Een monnik wilde in 1453 niet geloven dat Constan8tinopel was gevallen en zei: „Ik geloof nog eerder dat de vissen die ik sta te bakken weer levend worden en uit de pan springen”. Prompt sprongen de vissen uit de pan in het geneeskrachtige water.

Dat zou verklaren waarom schollen aan de ene kant wit en aan de andere kant zwart zijn. Rondom zijn bedevaartgangers te zien van allerlei komaf, die de ommuurde Balikli-kerk bezoeken.

Meer informatie over de icoon, die gesigneerd en gedateerd is (1787) door Demetrios van Struga (Macedonië) op: www.icons-dullaert.nl.

Tweet

 Mail

 Print

 Reiskrant Nieuwsbrief

Reportages over Istanbul

Top 10: Gevangenissen om te bezoeken

Deze maand is het 22 jaar geleden dat Nelson Mandela werd vrijgelaten van de gevangenis op het Zuid-Afrikaanse Robben Eiland. Daarom zet de Reiskrant tien gevangenissen onder elkaar die over de hele wereld te...

Top 5: Trekpleisters van Istanbul

Met een geschiedenis die meer dan 2500 jaar terug gaat is het Turkse Istanbul hét land bij uitstek voor een stedentrip. Van boottochten door het stadscentrum tot tapijtshoppen in de bazaarwijk: De Reiskrant zet...

40 dagen shoppen in Istanboel

Shopaholics opgelet! Tussen 18 maart en 26 april is Istanboel veertig dagen lang omgetovert tot een waar shoppingparadijs.

Lees alle 7 reisreportages

HUISREGELS

Voor reageren op artikelen bij telegraaf.nl en haar subsites gelden huisregels. Klik hier om die regels te lezen.

Kijk eens een voorbeeldland.Petje af voor Turkije....

Papa weet Beste, Amsterdam  | 20:14 | 08.02.11
Δ Ik heb een klacht over deze reactie

Vrijheid van godsdienst is in Turkije een papieren tijger behalve waar het toeristische bezienswaardigheden betreft, andersgelovigen worden getreiterd, beschoten en op andere manieren het leven zuur gemaakt.

Mams weet het beter, Rotterdam  | 09:16 | 27.12.10
Δ Ik heb een klacht over deze reactie

mooi he eeuwen lang naast elkaar leven. maar wie heeft daar een stokje tussen gezet?

turk hagia moskee, vlaardingen  | 13:17 | 26.12.10
Δ Ik heb een klacht over deze reactie

Wat een heerlijk bericht,dat mensen van verschillende geloven toch zo heerlijk kunnen leven met elkaar,een voorbeeld voor de wereld, daar ga ik eens heen,om al die kerken te bezoeken,en die vreedzame mensen,het kan dus wel.

elizabeth, breda  | 14:43 | 25.12.10
Δ Ik heb een klacht over deze reactie