Entertainment/Film
1256736634
Film

Nieuwe documentaire balsem voor Tukkerse ziel

Johanna ter Steege brengt ode aan Twente

Johanna ter Steege: ,,Wanneer ik vanuit de Randstad de brug over de IJssel oversteek, voelt dat voor mij nog steeds als thuiskomen.”

Johanna ter Steege: ,,Wanneer ik vanuit de Randstad de brug over de IJssel oversteek, voelt dat voor mij nog steeds als thuiskomen.”

INTERVIEW -Tussen haar twee grootste Nederlandse bioscoophits door, de thriller Spoorloos (1988) en het tragikomische De beentjes van Sint-Hildegard (2020), tilde Johanna ter Steege een indrukwekkende filmcarrière in het buitenland van de grond. Toch bleef zij ook haar geboortestreek Twente trouw, die haar recent inspireerde tot het maken de documentaire Zo doo wiejleu dat.

Johanna ter Steege: ,,Wanneer ik vanuit de Randstad de brug over de IJssel oversteek, voelt dat voor mij nog steeds als thuiskomen.”

Johanna ter Steege: ,,Wanneer ik vanuit de Randstad de brug over de IJssel oversteek, voelt dat voor mij nog steeds als thuiskomen.”

Op basis van historisch filmmateriaal geeft Zo doo wiejleu dat een beeld van de ontwikkelingen die Twente tussen 1915 en 2015 doormaakte en schetst hoe de Tukkers door de jaren heen tegen de wereld aankeken. „Het is een ode aan waar ik vandaan kom. Al toont de documentaire ook dingen die me doen fronsen. Want mijn liefde is groot, maar niet blind”, stelt Johanna ter Steege.

„Het idee voor de documentaire ontstond toen Erik Willems mij vroeg het commentaar in het spreken bij een soortgelijke film over Haarlem, waar ik lang heb gewoond”, vervolgt de 61-jarige actrice. „Ik opperde dat Twente zich ook goed zou lenen voor zo’n portret. Erik zag dat wel zitten, maar alleen als we dat avontuur samen zouden aangaan. Een deel van het filmmateriaal kwam uit archieven, een deel hebben we met een oproep aan de bevolking boven water getild.

(tekst gaat verder onder de foto)

Ze doet het woord op Vliegveld Twenthe, dat in z’n gloriedagen in Zo doo wiejleu dat figureert. Nu is het geluid van bulderende straaljagers er al sinds 2007 verstomd en ligt de drie kilometer lange startbaan er vredig bij. De omringende hangars worden onder meer gebruikt voor evenementen als Hanna van Hendrik, een locatievoorstelling die ook uit de koker van Johanna ter Steege komt. Drie jaar geleden speelde zij het stuk al voor zo’n vijftigduizend bezoekers. „Aan het einde stonden er nog zeker tienduizend mensen op de wachtlijst. Die kunnen we nu alsnog bedienen, want vanaf 7 juli hernemen we de voorstelling.”

Protestactie

Met de Twentse familiekroniek Hanna van Hendrik keerde Ter Steege terug naar haar wortels. Iets wat zij ook deed als de verstikkend zorgzame Gedda in De beentjes van Sint-Hildegard, geschreven door Herman Finkers en volledig Twents gesproken. De documentaire Zo doo wiejleu dat past in dat patroon, net als haar nieuwe locatievoorstelling, die voor 2023 op de planning staat. Deze is gewijd aan de april-mei staking van 1943: een protestactie tegen maatregelen van de Duitse bezetter die op 29 april in Twente begon en zich daarna als een olievlek over het land verspreidde.

„Eigenlijk ben ik nooit helemaal uit Twente weg geweest”, zegt de actrice, die opgroeide in Notter, een deel van de gemeente Wierden. „Echt een gehucht. Ik vertrok daar op mijn zeventiende om in Kampen naar de Sociale Academie te gaan en heb sindsdien altijd ergens anders gewoond. Maar mijn ouders zijn wel altijd in Notter gebleven en dat hield mijn binding met de streek in stand. Inmiddels leven zij allebei niet meer, maar wanneer ik vanuit de Randstad de brug over de IJssel oversteek, voelt dat voor mij nog steeds als thuiskomen.”

Haar plezier in spelen bracht haar er tijdens haar latere opleiding tot docent drama toe auditie te doen voor de toneelschool in Arnhem. Waar zij werd aangenomen en als derdejaars student door regisseur George Sluizer werd gecast voor Spoorloos (1988), een spannende thriller over een jonge vrouw die bij een stop langs de Franse snelweg verdwijnt. „Voor mij was dat een uit de hand gelopen stageproject. Ik weet nog dat ik bij de allereerste opnamen volkomen beduusd was dat de wereld tot leven kwam toen de regisseur ’actie!’ riep. Omdat op dat moment alles en iedereen om mij heen plots begon te bewegen.”

(tekst gaat verder onder de foto)

Johanna Ter Steege als Saskia Wachter in ’Spoorloos’ (1988), de filmrol die haar als actrice internationaal op de kaart zette.

Johanna Ter Steege als Saskia Wachter in ’Spoorloos’ (1988), de filmrol die haar als actrice internationaal op de kaart zette.

Hoe bescheiden van omvang haar rol in Spoorloos ook was, de impact ervan bleek groot. Niet in de laatste plaats op haarzelf: de massale aandacht die zij als nieuwe ster trok, dreigde haar te verlammen. „Mijn antwoordapparaat stroomde plotseling vol met interview-aanvragen en verzoekjes voor tv-optredens, van de ene op de andere dag stond ik in allerlei kranten.”

Onvrijheid

„Ik had het gevoel dat ieder moment door wildvreemde mensen herkend kon worden. Zat ik in de trein met een petje en zonnebril op, sloeg een man tegenover me zijn krant open en zat ik tegen mijn eigen portret aan te kijken. Heel ongemakkelijk.” Zoekend naar woorden: „Ik vermoed dat die reactie was geworteld in mijn Twentse opvoeding. Zo van: doe maar gewoon, dan doe je gek genoeg. Terwijl ik er als kind ook van doordrongen werd dat alles wat ik deed door God werd gezien en beoordeeld. Tegen de tijd dat Spoorloos uitkwam had ik dat idee wel achter me gelaten, dacht ik. Maar alle aandacht, vooral van de media, riep bij mij een zelfde gevoel van onvrijheid op.”

Ter Steege zei daarom vaak nee, zeker tegen spelletjes en quizzen die weinig of niets met haar werk als actrice te maken hadden. Een echte BN’er werd zij daardoor nooit. Wel nam haar internationale carrière een vlucht, mede doordat zij voor Spoorloos een Zilveren Beer won op het filmfestival van Berlijn. Al snel speelde zij in een film over Vincent van Gogh, geregisseerd door Robert Altman, deelde het witte doek met Glenn Close in István Szabó’s Meeting Venus en kreeg in zijn volgende film Sweet Emma, Dear Böbe zelfs een hoofdrol. Ook was zij naast Gary Oldman te zien in de Beethoven-biografie Immortal beloved en speelde zij in allerlei Franse en Duitse films.

Champagne

Zelfs de legendarische Stanley Kubrick was onder de indruk van Johanna ter Steege en wilde begin jaren 90 de oorlogsfilm Aryan papers met haar maken. Zij zou daarin een rol krijgen waarvoor grote sterren als Julia Roberts en Uma Thurman waren gepasseerd. „Op Kubricks verzoek werd ik naar Londen gevlogen en naar zijn huis gebracht. Na een vier uur durend gesprek aan zijn keukentafel en een tweede dag gevuld met improvisaties en make-up testen, riep hij: ’This is it. You’re hired!’.” Lachend: „Wat ik eerst verstond als ’You’re fired!.” Haar verwarring duurde gelukkig niet lang: „Want vervolgens trok Stanley een fles champagne open.”

Zeven maande bereidde zij zich voor, zonder dat ze daar met iemand over mocht praten. Tot Steven Spielberg in 1993 met veel succes het thematisch vergelijkbare Schindler’s List uitbracht en Stanley Kubrick besloot van het maken van zijn eigen holocaustdrama af te zien. Natuurlijk was haar teleurstelling groot. „Ik heb twee dagen met m’n lakens over mijn hoofd getrokken in bed gelegen. Toen dacht ik: nu moet ik maar weer opstaan.”

(tekst gaat verder onder de foto)

Historische beeld uit ’Zo doo wiejleu dat’, vooral te zien in filmtheaters in het oosten van het land, maar ook elders vertoond.

Historische beeld uit ’Zo doo wiejleu dat’, vooral te zien in filmtheaters in het oosten van het land, maar ook elders vertoond.

Het was zonder twijfel de ultieme beproeving van haar persoonlijke credo: dat zij haar geluk niet afhankelijk mocht maken van haar succes. „Want als je dat wel doet, wordt succes een gevangenis”, legt Johanna ter Steege uit. „Ik ben blij dat ik dat al vroeg inzag. Want echt hoor: of ik hier nu sta met Hanna van Hendrik of een film doe in Amerika, het maakt mij niks uit. Je kunt niet gelukkiger zijn dan gelukkig. En ik bén gelukkig als ik het fijn heb, het goed heb met de mensen en kan werken aan iets moois. Zoals ze in Twente wel zeggen: ’Meer is dr nich van’.”

Zie voor meer informatie twenteopfilm.nl.