Nieuws/Financieel
1457599267
Financieel

Column: Waarom de rijken steeds rijker worden

De ’gele hesjes’ strijden tegen de groeiende kloof tussen arm en rijk.

De ’gele hesjes’ strijden tegen de groeiende kloof tussen arm en rijk.

Internationale studies laten zien dat in de meeste westerse industrielanden er sprake is van een groeiende kloof tussen rijk en arm. Tegelijkertijd zien we ook dat de wereldwijde ongelijkheid, ofwel de inkomensverschillen tussen alle mensen op de wereld afneemt. Dit komt doordat de opkomende economieën rijke westerse landen economisch aan het inhalen zijn. Een voorbeeld is China waar de welvaart voor veel Chinezen is toegenomen.

De ’gele hesjes’ strijden tegen de groeiende kloof tussen arm en rijk.

De ’gele hesjes’ strijden tegen de groeiende kloof tussen arm en rijk.

Binnen de rijke landen neemt de inkomens- en vermogensongelijkheid toe en dat leidt tot een groeiende maatschappelijke onvrede. De VS is hier koploper. De afgelopen dertig jaar is het inkomensaandeel van de top 1% rijkste huishoudens meer dan verdubbeld. Het aandeel van deze toplaag in het totale inkomen van de VS is nu meer dan 20%.

In andere rijke landen ligt het gemiddelde aandeel van deze top veel lager; rond de 10%. Nederland zit met rond de 6% aan de onderkant. Ons land behoort wereldwijd tot de landen met de kleinste verschillen tussen rijk en arm, maar zal (zie hieronder) zeker te maken krijgen met een toename van ongelijkheid.

Kloof groeit

De toenemende kloof zien we tevens in het bedrijfsleven. Ook daar loopt de VS voorop. In de jaren zestig van de vorige eeuw verdiende een Amerikaanse topbestuurder ongeveer twintig keer zoveel als een gemiddelde werknemer. Nu is dat in veel gevallen tweehonderd keer zoveel, of zelfs meer. In ons land ligt dit tussen veertig en vijftig keer.

Deze ontwikkeling is mede bevorderd door de wereldwijde trend van vrijhandel en globalisering. Het gaat om vrij verkeer van goederen en diensten tussen landen zonder belemmeringen, zoals importheffingen. Daardoor is in veel landen de economische groei en welvaart bevorderd, vooral in de opkomende economieën. Wereldwijd heeft dit een bijdrage geleverd aan minder armoede en minder ongelijkheid, alhoewel binnen zowel rijke als arme landen de kloof is toegenomen.

Nadelen vrijhandel

In steeds meer landen is er sprake van een groeiend verzet tegen vrijhandel. Dit komt vooral van de kant van links en politieke protestpartijen. Ze menen dat vrijhandel bij hun eigen bedrijfsleven leidt tot verlies aan banen en tot een grotere inkomens-en vermogensongelijkheid in hun land. Daarnaast vinden ze ook dat hun eigen beleidsvrijheid wordt aangetast en dat het vrije verkeer van goederen en diensten slecht uitpakt voor het milieu en het klimaat en multinationals in staat stelt om belasting te ontwijken.

De onvrede over deze schaduwkanten moet serieus worden genomen, maar veel landen kiezen voor een radicale oplossing. De voordelen van vrijhandel worden genegeerd en vervangen door protectionistische maatregelen, zoals het beschermen van eigen bedrijven en werknemers.

Door het zogenoemde America First-beleid van president Donald Trump heeft het protectionisme in de wereld een extra impuls gekregen. Dit heeft mede geleid tot handelsconflicten en het afremmen van de groei van de wereldeconomie. Bovendien snijden landen die vrijhandel aan banden leggen zichzelf in de vingers; minder banen en welvaart. Het gevaar van conflicten, niet alleen over handel, maar ook militair neemt daardoor toe.

Ongelijkheid

De Britse onderzoeksjournalist Oliver Bullough laat in zijn boek ’Moneyland’ zien dat protectie geen bijdrage levert aan minder ongelijkheid. Landen die daarbij voorop lopen, zoals de VS, creëren juist voor de rijken en multinationals een paradijselijk ’Geldland’. Enkele jaren terug werd de Amerikaanse staat Delaware zelfs uitgeroepen tot het beste belastingparadijs van de wereld. De praktijk laat zien dat alle ’fanfare’ acties van de Europese Commissie en de Oeso tegen deze belastingontwijking nauwelijks effect hebben zolang Trump de baas van de VS is en ook andere landen met nationale maatregelen eigen paradijsjes voor rijken en topconcerns scheppen.

Rijken nog rijker

Een belangrijke oorzaak van de toenemende inkomens- en vermogensongelijkheid is de digitalisering en robotisering van de internationale economie en de opkomst van digitale platformbedrijven, zoals Uber, die veelal met goedkope flexcontracten werken.

Volgens het Internationaal Monetair Fonds (IMF) zullen in deze nieuwe economische wereld, aangeduid als 4.0, vooral de bezitters van kapitaal (beleggers, aandeelhouders) de winnaars zijn. De meeste werknemers behoren tot de verliezers. In de wereld van 4.0 neemt het loonaandeel in de economie af; de totale loonsom daalt als percentage van het nationale inkomen.

Digitalisering en technologische ontwikkelingen bevoordelen niet alleen de rijken, maar ook hoogopgeleide werknemers in de sterke sectoren van de wereldeconomie, met name op het terrein van tech en ict. In de westerse industrielanden, zoals in ons land, worden vooral lager opgeleiden op een achterstand gezet, maar ook werknemers met ’verkeerde’ opleidingen.

Kapitalisme floreert

In de linkse politiek leeft de gedachte dat door de maatschappelijke onvrede over de groeiende inkomens- en vermogenskloof het kapitalisme op instorten staat. In zijn nieuwste boek ’Capitalism, Alone’ stelt topeconoom Branko Milanovic (oud-hoofdeconoom van de Wereldbank) dat daarvan geen sprake is. Naast de klassieke rijken ziet hij de opkomst van een succesvolle hoogopgeleide elite met goedbetaalde functies en eigen bedrijfjes. Deze kiezen veelal voor gelijkwaardige (huwelijks)partners en vormen samen zo de nieuwe rijken in onze samenleving.

Oplossingen

Er is geen algemeen recept voorhanden om de maatschappelijke onvrede over de groeiende kloof aan te pakken. Hogere belastingen voor rijken zoals door links wordt voorgesteld, bieden geen oplossing. We schreven al eerder ’Armen maak je niet rijker door rijken armer te maken’. In een aantal landen, bijvoorbeeld Frankrijk, heeft de praktijk al uit gewezen dat rijkentaksen niet werken. Vanwege belastingvlucht kostten ze de schatkist per saldo zelfs geld. Daarom zijn ze al weer afgeschaft.

Het aanpakken van de (grensoverschrijdende) kloof kan op nationaal niveau niet adequaat worden gerealiseerd. Het vraagt om een breed pakket aan internationale maatregelen zoals het bestrijden van digitale platforms en extreme loonverschillen in het bedrijfsleven, het verhogen van minimumlonen en verbeteringen op het terrein van het onderwijs. Maar gezien de opmars van het protectionisme is de kans op deze maatregelen zo goed als afwezig. Voor Nederland moet de nadruk liggen op belastingverlagingen voor de onderkant en loonsverhogingen voor lagere en middeninkomens.

Willem Vermeend is internetondernemer en deeltijd hoogleraar economie aan de Open Universiteit. Hij was staatssecretaris en minister. Rick van der Ploeg is econoom en oud-staatssecretaris, momenteel hoogleraar aan de Universiteit van Oxford en de VU. Reageren? Mail naar [email protected].