1915461
Financieel

Lidstaten regelen hun handelsafspraken steeds vaker zelf

WTO wordt steeds meer papieren tijger

De voorzitter van de Wereldhandelsorganisatie (WTO) Roberto Azevedo deelde deze week met een ferme waarschuwing een standje uit aan kemphanen China en de VS: „Als overheden een steeds restrictiever handelsbeleid voeren, dan kan dat leiden tot escalatie die niet is te overzien”, zei hij. De vraag is echter hoeveel indruk zijn woorden nog maken nu de status van de WTO snel afbrokkelt.

Azevedo deed zijn uitspraken donderdag bij de jaarlijkse analyse van de WTO. De groei van de wereldhandel was vorig jaar in zes jaar niet zo groot geweest. De vraag is echter wat 2018 en 2019 zullen brengen, nu steeds meer landen de WTO links laten liggen voor hun afspraken met handelspartners.

„De WTO is deels een papieren tijger geworden”, zegt hoogleraar internationale economie Harry Garretsen van de Universiteit van Groningen. Dit is volgens hem een proces dat al heel lang aan de gang is.

De voorloper van de WTO, de GATT, werd na de Tweede Wereldoorlog opgericht door grote industrielanden om regels af te spreken om makkelijker met elkaar te handelen. Garretsen: „Dat werkte heel goed. Maar inmiddels is het laaghangend fruit wel geoogst. Afspraken maken over handelstarieven is relatief simpel. Maar non-tarifaire belemmeringen, zoals douane- of kwaliteitseisen, zijn veel moeilijker af te spreken.”

Bovendien nam het aantal landen toe tot de huidige 164 leden. Garretsen: „Onderhandelingsrondes duren steeds langer. De Doha-ronde duurde vijftien jaar en toen was er nog niets besloten.” In plaats daarvan sluiten landen steeds vaker onderlinge handelsakkoorden, zoals de EU met de VS (ttip) en met Canada (ceta). Dat holt de effectiviteit van de WTO uit.

„De WTO heeft weinig middelen om regels af te dwingen”, zegt Geraldo Vidigal, universitair hoofddocent internationaal handelsrecht aan de Universiteit van Amsterdam en voormalig WTO-advocaat. „De grote kracht is dat ze kan beslissen wat tegen de regels is en wat niet, en dat er een plek is waar landen kunnen onderhandelen. Maar dat werkt alleen als landen daar ook in geloven, in plaats van elkaar met tarieven om de oren slaan.”

Trump dwarsboomt de WTO op nog een andere manier. De VS houdt sinds augustus de benoeming tegen van rechters voor het hof dat geschillen beslecht. Normaal gesproken telt dat zeven rechters. De afgelopen maanden zijn drie van hen afgezwaaid. Opvolgers zijn nog niet benoemd, omdat de VS daar zijn veto over heeft uitgesproken. Als de VS voet bij stuk houdt, dan is de WTO eind 2019 vleugellam. Dan is nog maar een rechter over, in plaats van de drie die nodig zijn om beslissingen te nemen.

Een andere reden waarom het vertrouwen afbrokkelt, is dat leden soms de grenzen van de regels wel erg ver oprekken. Maaike Okano-Heijmans van Instituut Clingendael begrijpt de kritiek van de VS op China wel. „We zijn naïef geweest. Het idee was dat wanneer China eenmaal WTO-lid was, het vanzelf een markteconomie zou worden.”

In de praktijk hield Peking de economische touwtjes stevig in handen, terwijl de WTO-voorwaarden de economie aan een groeispurt hielpen. Ook andere landen nemen de regels niet al te nauw. Garretsen: „Dat geldt ook voor India, de VS en de EU, die haar eigen landbouw beschermt. Alle landen hebben wel boter op hun hoofd.”

Okano-Heijmans snapt Trumps frustraties over China en de logge WTO met haar tijdrovende procedures. „Als de kans groot was dat hij zo oplossingen vindt, dan zou ik denken: dan moet het maar zo. Maar de geschiedenis leert anders.”

Ook Garretsen vindt de koers van Trump niet verstandig „Veel zaken zijn grensoverschrijdend en moet je multilateraal aanpakken. Denk maar aan het milieu. Dat de WTO niet effectief is, is waar. Maar dat is iets anders dan denken dat je beter zonder kunt.”