Nieuws/Financieel

Voor helft godshuizen dreigt sluiting

Lege kerk verkocht als villa

Het interieur van de Waalwijkse Clemenskerk die op de grote foto te zien is.

Het interieur van de Waalwijkse Clemenskerk die op de grote foto te zien is.

FOTO Reliplan

Door de enorme ontkerkelijking zullen in Nederland een paar duizend kerken moeten sluiten. De huidige hausse op de vastgoedmarkt geeft steeds meer kerkbestuurders het laatste zetje om hun godshuis in de verkoop te zetten.

Het interieur van de Waalwijkse Clemenskerk die op de grote foto te zien is.

Het interieur van de Waalwijkse Clemenskerk die op de grote foto te zien is.

FOTO Reliplan

Volgens kenners van religieus vastgoed staat de bom bij veel kerkbesturen op barsten. „Die mensen zijn vaak al boven de zeventig en bovendien neemt het achterstallig onderhoud toe, door het gebrek aan inkomsten”, zegt Sylvia Pijnenborg. Zij is directeur religieus erfgoed bij BOEi, een onderneming zonder winstoogmerk die al vele historische gebouwen voor de slopershamer heeft behoed.

Het jaren geleden voorspelde tempo van twee kerksluitingen per week wordt echter nog niet gehaald. „Maar dat kan over vijf tot tien jaar vijf maal zo veel zijn”, zegt Pijnenborg. „Dan zitten we met een nog groter probleem dan nu: geen mensen meer in de kerkbesturen en nog meer kerken met onderhoudsachterstand.”

Reserves weg

Herman Wesselink promoveerde onlangs bij de Vrije Universiteit op de toekomst van Nederlandse kerkgebouwen. „Parochies komen in de rode cijfers, teren in op reserves en zijn te veel kwijt aan het gebouw. Dan is verkoop een zakelijke overweging”, aldus Wesselink.

„Het kerkbestuur is niet de hoeder van religieus erfgoed. De kerk is geen doel, maar een middel voor de goddelijke eredienst. Het behoud van monumenten is wel een opgave voor de gemeenschap.”

De laatste decennia kregen naar schatting al 1300 kerken een nieuwe bestemming of ze werden gesloopt. Wesselink schat dat nog ongeveer 4000 kerken een religieuze functie hebben.

Dramatische duikeling

Hoeveel kerken in de toekomst hun oude functie zullen behouden, blijft giswerk. De Utrechtse aartsbisschop Wim Eijk voorspelde enige jaren geleden dat zijn bisdom slechts 20 van de 300 kerken zou overhouden.

Oorzaak is de dramatische duikeling van het kerkbezoek. Vijftig jaar geleden gingen in Nederland elk weekend nog 2,7 miljoen katholieken ter kerke. Volgens katholiek onderzoeksbureau Kaski is dat aantal gezakt tot 214.000 en zullen het er in 2030 nog maar 60.000 zijn.

„Dat betekent dat er dan nog slechts 300 parochiekerken in gebruik zullen zijn”, schrijft Wesselink in zijn proefschrift. De Rooms-katholieke kerk bezit er nu ongeveer 1480.

’Boventallig’

Ook de protestanten zitten met veel ’boventallige’ kerken. Vijf jaar geleden klonk vanuit de Protestantse Kerk Nederland de prognose dat 800 van de 2000 kerkgebouwen moeten sluiten. Maar zulke voorspellingen blijken snel achterhaald, stelt Wesselink. Hoeveel kerken van alle gezindten zullen sluiten? Wesselink vindt 2000 kerken, ofwel de helft van het totaal, wel een realistisch getal. „Wetenschappelijk gezien valt dat aan te tonen, gezien het huidige tempo van de ontkerkelijking.”

Volgens de promovendus lag het afstotingsproces gedeeltelijk stil toen de woningmarkt in een dip zat. „Als je geen woningen kunt verkopen, dan ook geen kerken. Maar dat is nu dus anders.”

Crèche

Dat constateert ook makelaar David van Duinen, van het gespecialiseerde makelaarskantoor Reliplan. „Nu zie je het in een stroomversnelling komen. Dat komt enerzijds doordat de ontkerkelijking in hoger tempo doorgaat, anderzijds doordat de markt er goed bij ligt. De tijd dat kerkgebouwen voor een euro werden verkocht is voorbij. Eigenaren zien dat ze er geld voor kunnen krijgen.”

Met veel leegstaande kerkgebouwen gebeurt nu nog niks. Van Duinen: „Zo’n 200 tot 300 kerken zijn niet meer in gebruik, maar de kerkbesturen kunnen nog geen afscheid nemen. Dat is ook best logisch. Er zit veel emotie en gevoel bij. Het is een heel proces voordat een parochie afscheid neemt van de kerk. Dan ben je zo zeven jaar verder.”

Boventallige kerken zijn inmiddels omgebouwd tot bibliotheek, concertzaal, boekwinkel, crèche of hotel. Zo bouwt Bunk Hotels kerken in Amsterdam en Utrecht om tot hotels met 107 respectievelijk 50 kamers. Vooral de woonfunctie is tegenwoordig in trek. „Er zijn nu best veel projectontwikkelaars die kerken opkopen en er appartementen in bouwen”, ziet Van Duinen.

Miljoenenwoning

Soms wordt een complete kerk verbouwd tot een luxe miljoenenwoning, met als fraai voorbeeld de Utrechtse Woonkerk XL. „Daar zou iedereen wel willen wonen”, zegt Pijnenborg. Minder geslaagd vindt ze de verbouwing van de Heilig Hart Kerk in dezelfde stad. „Die is vol gestampt met appartementen. Het gebouw is behouden, het erfgoed verloren.”

Een probleem is dat veel kerken op de monumentenlijst zijn gezet, zodat er nauwelijks iets aan vertimmerd mag worden. Pijnenborg: „Het zou goed zijn als er meer mag, bijvoorbeeld alleen het schip slopen en het koor en de toren laten staan. Of toelaten dat gevels worden doorbroken om licht toe te laten. Dat vind ik toch iets anders dan de hele kerk slopen en daarmee het aangezicht van een heel dorpsplein veranderen.”

Wetenschapper Wesselink vindt het monumentensysteem verouderd. „Mijn voorstel is kerkgebouwen in groepen te verdelen. Dan kom je tot een klein deel dat behouden moet blijven, een groter deel dat je behoudt door herontwikkeling en ook een deel dat gesloopt kan worden.”

Christelijke migranten

Van Duinen van makelaar Reliplan ziet dat ook christelijke migranten azen op kerken. „In de grote steden hebben vijftig kerkgenootschappen een zoekvraag bij ons uitstaan, voor bedragen tot €1,5 miljoen. Vaak hebben ze best een rijke achterban uit Azië of Zuid-Amerika.”

Moslims zullen volgens Wesselink vergeefs aankloppen bij een poging om een kerk over te nemen. „Volgens de regels van de Rooms-katholieke kerk is dat uitgesloten. De protestantse kerken zitten er ook niet om te springen.”