2632501
Financieel

United Academics strijdt tegen betaalmuur van uitgevers

Wetenschap voor iedereen

Louis Lapidaire voor het Tropeninstituut, waar United Academics kantoor houdt.

Louis Lapidaire voor het Tropeninstituut, waar United Academics kantoor houdt.

Amsterdam - Uitgeverijen zoals Elsevier en Springer verdienen jaarlijks miljarden aan de publicatie van wetenschappelijk onderzoek dat met belastinggeld is betaald. Steeds luider klinkt de roep dat die artikelen gratis voor iedereen beschikbaar moeten zijn. Open access, heet dat.

Louis Lapidaire voor het Tropeninstituut, waar United Academics kantoor houdt.

Louis Lapidaire voor het Tropeninstituut, waar United Academics kantoor houdt.

Open access is sinds 2014 verplicht voor onderzoek dat met geld van de Europese Unie is betaald. Alleen houdt lang niet iedereen zich eraan,” zegt Louis Lapidaire. Hij is oprichter van United Academics, dat werkt aan een openbare online bibliotheek voor wetenschappelijke artikelen.

Manuscript

Wetenschappers bieden vanouds hun manuscript gratis aan bij een uitgever. Meestal moeten zij dan afstand doen van het auteursrecht. Dat geeft uitgevers de mogelijkheid om het onderzoek eindeloos te blijven verkopen via abonnementen op vakbladen of via een database. „In de database ScienceDirect van Elsevier staan wel 13 miljoen artikelen online. Daar betaal je bij het opvragen gemiddeld $65 voor”, vertelt Lapidaire. „Wetenschappers moeten zelfs vaak hun eigen onderzoek terugkopen als ze het willen gebruiken voor een studieboek.”

Het verdienmodel van uitgevers was vroeger nog wel te rechtvaardigen, vindt Lapidaire. „Toen werd gewerkt met boeken in heel kleine oplages. Maar met de moderne technologie is het niet meer te verdedigen. Het is te inhalig en het belast de samenleving met te hoge kosten. Bovendien scherm je zo wetenschappelijk onderzoek af.”

Plan S

Liefst €80 miljard heeft de EU uitgetrokken voor wetenschappelijk onderzoek in de periode 2014-2020. Brussel eist dat de resultaten voor iedereen beschikbaar worden gesteld. Dus ook niet alleen via een pasje van een universiteit. Dat lukt maar heel beperkt. Om open access een extra zetje te geven hebben elf lidstaten, waaronder Nederland, vorige maand het zogenaamde Plan S gelanceerd. Dit voorstel houdt in dat ook de resultaten van wetenschappelijk onderzoek dat door nationale overheden wordt gefinancierd, via open access voor iedereen beschikbaar moet zijn. Bij afwijking daarvan, zal worden ingegrepen.

De meeste wetenschappers onderschrijven gratis toegang. Toch zijn zij tegelijk een belangrijke tegenkracht, zegt Lapidaire. Hun carrière hangt veelal af van publicaties in vakbladen als Science, The Lancet of een van de duizenden andere ’academic journals’ van grote uitgeverijen.

Vakbladen

Uitgevers mogen er graag op wijzen dat hun vakbladen de knapste koppen inschakelen. Die houden, meestal onbetaald, de ingezonden artikelen tegen het licht. „Het is wel aan het veranderen. Je hebt nu ook belangrijke open access-vakbladen”, zegt Lapidaire.

Lapidaire, oud-automatiseerder en detacheerder, richtte United Academics in 2011 op. „Eind dit jaar gaat onze online bibliotheek open, met 22 miljoen wetenschappelijke artikelen die nu nog versnipperd beschikbaar zijn. We zijn nu bezig met testen en indexeren.”

Vrije toegang is uiteraard een nagel aan de doodskist van de wetenschappelijke uitgeverijen, die subtiel en minder subtiel tegenwerken. „Hun lobby is tot op zekere hoogte succesvol. Zodra iets ontstaat, zoals nu Plan S, worden tegenkrachten gemobiliseerd om het in de modder te stampen”, zegt Lapidaire. „Maar uiteindelijk zal open access de standaard worden.”