Nieuws/Financieel

Column: onvrede over macht techreuzen groeit

Willem Vermeend (l.) en Rick van der Ploeg

Willem Vermeend (l.) en Rick van der Ploeg

TLG

De uitslag van de Amerikaanse verkiezingen voor de Senaat en het Huis van Afgevaardigden heeft in de internationale pers tot verschillende commentaren geleid die sterk verschillen. Wel is er sprake van een algemene opinie die er op neerkomt dat de tegenstanders van de Amerikaanse president, Donald Trump, zijn electorale positie sterk hebben onderschat.

Willem Vermeend (l.) en Rick van der Ploeg

Willem Vermeend (l.) en Rick van der Ploeg

TLG

De uitslag maakt duidelijk dat hij beschikt over een solide kiezersaanhang en bovendien een reële kans maakt om zijn presidentschap na de verkiezingen in 2020 met een tweede termijn te kunnen voortzetten. In deze commentaren wordt ook volop gespeculeerd over de internationale politieke en economische gevolgen.

AFP

Omdat Trump kan steunen op een ruime meerderheid in de Senaat, is de kans klein dat zijn buitenlandse beleid zal veranderen. De wereld zal rekening moeten blijven houden met zijn onberekenbaarheid op dit terrein en ook met zijn America First Beleid en de mogelijkheid van handelsoorlogen. Voor de Europese regeringsleiders is de boodschap dat een eigen onafhankelijke koers het beste antwoord is.

Economische gevolgen

De meest gehoorde opvatting is dat de Amerikaanse economie die op dit moment goed draait, door de uitslag niet of nauwelijks zal worden beïnvloed en dat we ons geen zorgen hoeven te maken over mogelijke negatieve effecten voor de mondiale economie. Bij deze opvatting worden twee kanttekeningen geplaatst. Omdat het Huis een sterke invloed heeft op de overheidsfinanciën, kan een Democratische meerderheid de financiële plannen van Trump blokkeren. Deze meerderheid heeft nu al kenbaar gemaakt dat nieuwe belastingverlagingen waarmee hij de economie verder wil aanjagen en vooral zijn achterban wil plezieren, geblokkeerd zullen worden.

Daarnaast bestaat het risico dat de polarisatie tussen de Republikeinen en de Democraten tot een patstelling leidt waardoor de groei van de Amerikaanse economie negatief wordt beïnvloed en ook de wereldeconomie schade oploopt. Ingeval er tussen Trump en de Democraten een vorm van zakelijke samenwerking ontstaat, dan is er reden voor economisch optimisme. Maar als we afgaan op de meeste recente reacties uit beide kampen, dan is dit voorlopig nog niet zo ver.

Onvrede

Uit de Amerikaanse verkiezingsuitslag komt ook naar voren dat vooral onder Democratische kiezers de onvrede toeneemt over de gevolgen van de huidige internet en tech economie die gedomineerd wordt door superrijke Amerikaanse tech reuzen als Google (Alphabet), Apple, Facebook, Amazon en Microsoft. Ze willen dat de Amerikaanse overheid maatregelen neemt om de ongekende invloed van deze multinationals op hun leven en werken in te dammen. Ook bij kiezers in Europa zien we deze trend. De weerstand tegen de ‘uitwassen’ van de digitale en tech wereld blijkt ook uit de stortvloed aan internationale publicaties waarin wordt gepleit voor strengere overheidsregels voor deze techreuzen en meer toezicht.

‘Tech’s ‘Frightful 5’ Will Dominate Digital Life for Foreseeable Future’. Onder deze kop werd begin 2016 in The New York Times geconcludeerd dat de bovenvermelde vijf techgiganten niet alleen in hun eigen sector maar op steeds meer terreinen, zoals de media, de gezondheidssector, de financiële wereld, de logistiek, retail en de industrie, een dominante positie gaan innemen, vooral omdat ze beschikken over een gigantische hoeveelheid data, waarmee ze onder meer in staat zijn, mede met behulp van kunstmatige intelligentie, vooraf op allerlei terreinen voorspellingen te doen en extra geld te verdienen. Deze machtspositie zien we zowel in de VS als in Europa en groeit nog steeds.

Spectaculaire veranderingen

Het pleidooi voor overheidsmaatregelen wint aan kracht doordat het komende decennium de machtspositie van de ‘digitale’ reuzen alleen maar zal toenemen. De ‘oude’ economie, aangeduid als 3.0 wordt opgeslokt door de wereld van 4.0. Deze wordt vooral gekenmerkt wordt door de digitalisering van productie- en bedrijfsprocessen en het gebruik van nieuwe technologieën. Daarbij gaan kunstmatige intelligentie (AI) en robot tech zowel maatschappelijk als economisch een centrale rol spelen. Daardoor zal voor veel mensen het leven en werken ingrijpend veranderen. Ook het bedrijfsleven en onze arbeidsmarkt worden op zijn kop gezet. Maar evenzeer ingrijpend zijn de maatschappelijke en economische gevolgen van klimaatverandering die leiden tot het revolutionaire afscheid van het fossiele tijdperk.

Deze ontwikkeling vraagt om een overheid en een publieke sector die in staat is om een evenwichtige en duidelijke rol te spelen in de nieuwe economie 4.0. Het wordt hoog tijd, ook in ons land, om na te denken over een nieuwe rol van de overheid.

Een betere overheid

In Nederland wordt vooral door politiek links beweerd dat onze publieke sector de afgelopen decennia door forse bezuinigen is afgebroken en dat er vele miljarden extra uitgetrokken moeten worden om deze sector te verbeteren. De feiten zijn anders. Uit berekeningen die ook links kent, blijkt dat onder Rutte III de omvang van de rijksoverheid zal toenemen; de groei van ons nationale inkomen gaat vooral naar de publieke sector. Wie meent dat de publieke sector is uitgehold zou verplicht het recente rapport ’Publiek voorzien’ van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) moeten lezen. Deze opvatting die ook bij veel burgers leeft, is onjuist. De uitgaven zijn juist toegenomen. De SCP-onderzoekers laten zien dat in de periode 1998 tot en met 2015 de reële overheidsuitgaven – dus gecorrigeerd voor inflatie - gemiddeld met 3% per jaar zijn gestegen. Ook in de jaren 2016-2019 is er sprake van een publieke sector die verder groeit.

Niettemin zijn er voldoende andere redenen om de positie van de overheid en de rol van de publieke sector snel onder de loep te nemen. Wereldwijd krijgen overheden te maken met internationale internet- en techgiganten die nationale economieën steeds sterker op allerlei terreinen beïnvloeden, onder meer via economische machtsposities, het ontwijken van belastingen en het schenden van privacyregels. Daarnaast zien we in veel landen een steeds grotere kloof ontstaan tussen arm en rijk die om oplossingen vraagt. Bovendien nemen in de wereld van 4.0 de taken van overheden toe op het terrein van veiligheid, klimaat, toezicht, cybersecurity, maar ook bij de zorg, sociale zekerheid en de arbeidsmarkt. Allemaal redenen voor een herwaardering van de publieke sector. Rutte III kan het startschot lossen.