Nieuws/Financieel
3438424
Financieel

Column: Eerherstel voor de middenklasse

Voormalig bewindslieden Willem Vermeend en Rick van der Ploeg.

Voormalig bewindslieden Willem Vermeend en Rick van der Ploeg.

De Haagse politiek heeft de afgelopen decennia te weinig aandacht geschonken aan de positie van de middenklasse. Deze belangrijke klasse voor onze maatschappij en economie mag zich terecht verwaarloosd voelen. De afgelopen dertig jaar is het inkomen van deze groep nauwelijks gestegen en was er zelf sprake van een daling. Het kabinet Rutte III moet daarom met een plan komen met als werktitel ’Eerherstel voor de middenklasse’.

Voormalig bewindslieden Willem Vermeend en Rick van der Ploeg.

Voormalig bewindslieden Willem Vermeend en Rick van der Ploeg.

Deze week publiceerde de Oeso een opzienbarende studie met de titel ’Under Pressure: The Squeezed Middle Class’. Het gaat om een internationale studie naar de positie van de middenklasse in de Oeso-landen. In Nederland omvat deze klasse ruw gezegd huishoudens met een bruto inkomen tussen 35.000 tot 70.000 euro per jaar.

In de meeste Oeso landen is een welvarende middenklasse van groot maatschappelijk en economisch belang. Dat geldt ook voor Nederland. Volgens de WRR-verkenning ’De val van de middenklasse’ (2017) bestaat het middensegment in ons land uit middelbaar opgeleide personen met een mbo-, havo- of vwo-diploma. Ze zijn veelal werkzaam in routinematige dienstenberoepen (administratief, verkoop, zorg). Daarnaast werken ze ook als kleine werkgever, zelfstandige, boer en op het terrein van hooggeschoolde handarbeid.

Onder druk

Volgens de Oeso-studie staat de middenklasse onder druk. Deze groep heeft niet of weinig geprofiteerd van de voordelen van globalisering en digitalisering, en heeft zelfs nadelen ondervonden. De afgelopen dertig jaar is hun inkomen nauwelijks gestegen en in een aantal landen zitten ze op de nullijn of is hun koopkracht gedaald. De lagere middenklasse kan doordat het leven duurder is geworden niet meer goed rondkomen. Deze groep kampt bovendien met oplopende schulden. Door automatisering neemt hun baanzekerheid af en daardoor zien we dat in veel landen de middenklasse krimpt. Met de revoluties in robot- en machine-learning-technologie zal dit de komende jaren alleen maar erger worden.

De onderzoekers van de Oeso menen daarom dat regeringen met plannen moeten komen om de positie van het middensegment te verbeteren. Daarbij gaat het ondermeer om (sociale) voorzieningen te koppelen aan personen in plaats van aan banen. In veel landen, waaronder Nederland, komen ze vanwege hun inkomen niet in aanmerking voor aanvullende (inkomens) faciliteiten die wel worden toegekend aan lagere inkomensgroepen. Dit herverdelingsbeleid is ten koste van het midden gegaan. Dat is politiek niet handig, want in het midden zitten de meeste stemmers. De studie van de Oeso houdt ook een pleidooi voor progressievere belastingstelsels en een betere aanpak van belastingontwijking.

De middenklasse in Nederland

In de hierboven genoemde WRR-verkenning wordt geconcludeerd dat in tegenstelling tot verontrustende verhalen, er geen sprake van uitholling of verval van de middenklasse is in Nederland. Bij de presentatie riep deze gerustellende conclusie al vragen op. Wel zijn er volgens deze studie wel degelijk risico’s voor de positie van deze klasse. Inmiddels maken recente cijfers duidelijk dat ook in Nederland de middengroepen steeds meer onder druk komen te staan en door de politiek zijn verwaarloosd. Binnen de Haagse politiek zien we dat vooral Thierry Baudet, voorman van het Forum voor Democratie (FvD), met dit thema aan de haal is gegaan. Uit analyses van de verkiezingsuitslag voor de provinciale staten komt naar voren dat Forum bij kiezers uit de middenklasse goed heeft gescoord. De middenpartijen hebben hier de slag verloren.

Zorgelijke trends

Hoewel de positie van de middenklasse in Nederland beter is dan in veel andere landen concludeert de Oeso dat er zorgelijke trends zijn die al eerder in nationale studies zijn gesignaleerd. We vatten ze kort samen. De afgelopen dertig jaar is er sprake geweest van een inkomensdaling in de middenklasse in Nederland. Daarnaast is ook de arbeidsparticipatie van middelbaaropgeleiden sterk gedaald. De middenklasse wordt relatief hard getroffen door digitalisering en automatisering waardoor banen voor middelbaaropgeleiden verloren gaan. Kijken we naar belastingen en premies over arbeid dan wordt de middenklasse in Nederland zwaar belast.

Flex

Daarnaast hebben vooral de lagere inkomens binnen de middenklasse veel last van de toegenomen flexibilisering van de arbeidsmarkt. Daardoor is de onzekerheid over werk voor deze groep toegenomen. Bovendien komen ze veelal niet in aanmerking voor sociale regelingen die voor vaste arbeidscontracten gelden. Binnen de middengroepen bestaat ook onbehagen over het feit dat ze niet in aanmerking komen voor aanvullende (inkomens) faciliteiten die wel gelden voor mensen met een wat lager inkomen.

Inkomensafhankelijke regelingen en voorzieningen kunnen er toe leiden dat mensen met een lager inkomen beter af zijn dan middengroepen. Zo heeft vooral de middenklasse in de loop van jaren te maken gehad met overheidsbezuinigingen. Een voorbeeld is de huidige studiefinanciering. In vroegere stelsels konden studenten met ouders in deze klasse onder bepaalde voorwaarden in aanmerking komen voor studiebeurzen. Nu krijgen ze te maken met oplopende studieschulden.

Onvrede

Door de hierboven vermelde ontwikkelingen en het verdwijnen van zekerheden is er sprake van een toenemende onvrede in de Nederlandse middenklasse. Voor het kabinet Rutte III ligt hier een mooie uitdaging. Naast de adviezen van de Oeso liggen er in Den Haag voldoende plannen op de plank die het kabinet zou kunnen uitvoeren. Een aantal stippen we kort aan:

· Een gerichte belastingverlaging voor de middenklasse.

· Een herziening van inkomensafhankelijke regelingen en voorzieningen in het voordeel van de middenklasse.

· Het bevorderen van arbeidszekerheid.

· Meer investeren in onderwijs en bij- en omscholing, waardoor de middenklasse in aanmerking kan komen voor betere banen.

Het kabinet heeft recent opdracht gegeven aan ambtelijke werkgroepen om dit jaar op allerlei terreinen met toekomstgerichte voorstellen te komen. Daarbij hoort volgens ons ook een voorstel met als werktitel: „Eerherstel voor de middenklasse.”