Nieuws/Financieel

’Op den duur kunnen we zonder Russische gas als we willen’

Rusland heeft meer te verliezen bij handelsoorlog dan EU

De angst dat Rusland in toenemende mate Europa in een geopolitieke houdreep heeft door onze afhankelijkheid van met name de miljarden kuubs gas uit de toendra, is zwaar overdreven. Het percentage Russisch gas op het totaal van Europa’s import daalde sinds de eeuwwisseling zelfs fors, van ruim 45 tot de huidige 30 procent. „Rusland heeft meer te verliezen in een gasoorlog met Europa,” zeggen deskundigen. En zelfs tijdens de kilste periodes van de koude oorlog, is de gaskraan nooit helemaal dichtgedraaid. Tot slot maken ook de VS een onverwachte wederkeer op de energiemarkt, als extra optie, voor het gasverslaafde Europa.

In de jaren ’70 lag het afhankelijkheidspercentage in Europa nog veel hoger. Jaap Huijskes, de Nederlandse bestuurder van het Oostenrijkse energiebedrijf OMV, wees op een receptie afgelopen jaar nog subtiel op het feit, dat tijdens het hoogtepunt van de Koude Oorlog, de gasstromen van de toenmalige Sovjet-Unie naar West-Europa nooit stil kwamen te liggen. Tot begin jaren ’80 kwam soms wel 70 procent van de Europese gasconsumptie van achter het IJzeren Gordijn. Het grote knooppunt toen, en nu nog steeds: OMV’s hub in Baumgarten, een dorpje net buiten Wenen.

James Bond

De gasleveranties van de Sovjets stokten alleen wanneer één van beide patijen een pijpleiding wilde gebruiken om een geheim agant naar de andere kant te schieten. Dat goedbewaarde geheim inspireerde regisseur John Glen om James Bond in 1987 in The Living Daylights ook via een gasleiding achter de vijandelijke linies te droppen.

De Europese Commissie poogt sinds 2008 de afhankelijkheid van Rusland in te perken. Mede omdat de Russen ook al de grootste olie- en steenkoolproducent én -leverancier ter wereld zijn. Beleidsmakers voorzien bovendien dat Europa steeds meer gas gaat gebruiken. En, zo doceerde ook de vorige Shell-topman Peter Voser tijdens één van zijn zakelijke gesprekken met Poetin, van gas is er nog veel meer in de wereld (zeker voor 250 jaar) dan van olie (misschien nog maar 50 jaar).

In absolute cijfers bleef de import van Russisch gas de afgelopen decennia overigens wél op peil. Europa is in de 21e eeuw echter steeds meer gas gaan gebruiken, en koopt dat van Nigeria en Qatar, die het vloeibaar (LNG) in tankers aanvoeren in de havens van Zeebrugge en Rotterdam. Volgens Cyril Widdershoven zijn deze LNG-havens ook de voornaamste reden dat West-Europa zich geen zorgen hoeft te maken, mocht Rusland toch een gasoorlog beginnen.Pijn

„Onze afhankelijkheid is op dit moment afgenomen. Bij crisis zal Russische economie hard worden geraakt, met alle gevolgen van dien. EU kan de klap opvangen, maar specifieke landen in Oost-Europa, die die alternatieven niet kunnen inzetten, zullen wél pijn leiden.”

De Russische rijkdom aan gas, olie en steenkool, is dus ook zijn zwakte. Driekwart van zijn export bestaat traditioneel uit deze drie grondstoffen, Europa is verreweg de belangrijkste markt. Daarentegen importeert het land aan de lopende pand industriële producten en voedingsmiddelen uit Europa. De vraag is of de Russen €163 miljard aan energie-export durven inzetten in een handelsoorlog met Europa, dat voor €123 miljard aan consumptiegoederen oostwaarts stuurt.Gas raakt op

Hoewel de Russische invloed dus vaak schromelijk overschat wordt, gaat er wel iets veranderen in de toekomst. Europa’s eigen gas raakt namelijk op, legt Peter Polder (Voorbij de Olie Consultancy) uit: „Of we meer of minder afhankelijk gaan worden van Russisch gas is afhankelijk van keuzes die we hier in Europa maken over de rol die aardgas kan en mag hebben in onze energiemix. Een zekerheid die we hebben is dat de eigen productie van conventioneel gas aan het wegzakken is. We gaan in Nederland in 2023 onder het eigen gebruiksniveau zakken, zelfs als we starten met schaliegas. Ook de twee andere aardgasproducenten, Groot-Brittannië en Noorwegen, zullen hun productie zien dalen.

Widdershoven: „De noodzaak voor verdere investeringen is nu weer duidelijk. Zoals het vinden van nieuwe aanvoerroutes via Iran, Irak of Centraal Azië.”

Polder: „We kunnen meer gaan importeren, en dan komt het voornamelijk per pijpleiding uit Rusland. De Russen hebben de afgelopen jaren zwaar geïnvesteerd. Zo is bouw van Southstream (pijpleiding via de Zwarte Zee naar Baumgarten, red.) net begonnen, die gaat in 2018 af zijn.” Bij alternatieven, zoals Algerije (’regio te onrustig voor serieuze investeringen’) en de vloeibaar gasaanvoer uit Nigeria en Qatar (’te duur’), lijkt de rek er echter uit, ook al omdat Japanners na Fukushima inmiddels zoveel LNG gas opkopen, dat de terminals in Rotterdam en Zeebrugge amper nog aangedaan worden.

Hans van Cleef, energie-econoom bij ABN Amro, wijst ook op de onverwachte en snelle opkomst van de VS als extra factor in het geopolitieke energielandschap: „Ik kan me voorstellen dat steenkolen vanuit de VS goedkoper zijn geworden en daardoor de importen (van gas én steenkool, red.) vanuit Rusland zijn afgenomen. Ook de dalende prijs van gas kan een voor Rusland impact hebben op de exporttotalen.”Overvloed

In de VS heeft de schaliegasrevolutie voor een overvloed aan goedkoop gas gezorgd. Shell en Exxon hebben inmiddels een succesvolle lobby gestart, om die voorraden gas in vloeibare vorm te mogen gaan exporteren. Naar Azië, maar wie weet ook naar Rotterdam en Zeebrugge. Sowieso hebben de Amerikanen door hun onverwachte gasrijkdom geen behoefte meer aan steenkool, dus die wordt al maandenlang massaal op de Europese markt gedumpt, tegen lage prijzen.

En er is nog een alternatief. Polder: „We gaan door op de duurzame weg en verminderen de vraag naar aardgas. De productiekosten stijgen sterk, dus aardgas zal het op een vrije energiemarkt verliezen van isolatie, geothermie en wind op land. Dan zullen we onze afhankelijkheid van Russisch gas makkelijker kunnen afbouwen. Ik ben er van overtuigd dat we in 2050 zonder (Russisch) aardgas zouden kunnen, als we zouden willen.”