Lifestyle/Geschiedenis
1675056173
Geschiedenis

15e-eeuwse aanvoerder van de Vetkopers verraden door knecht

Legendarische leider Skerne Wiebe in Friesland herdacht met bier

Skerne Wiebe geportretteerd in 1472. Door zijn muts is niet te zien of hij zijn haar had opgeschoren tot een kuif had of een hanenkam.

Skerne Wiebe geportretteerd in 1472. Door zijn muts is niet te zien of hij zijn haar had opgeschoren tot een kuif had of een hanenkam.

Een kogel uit een hypermoderne ’haakbus’ maakte 540 jaar geleden een einde aan het leven van Wijbe Sjoerdsz van Grovestins, oftewel Skerne Wiebe, de legendarisch leider van de Vetkopers in de strijd tegen de Schieringers, een burgeroorlog die Friesland twee eeuwen in zijn greep had.

Skerne Wiebe geportretteerd in 1472. Door zijn muts is niet te zien of hij zijn haar had opgeschoren tot een kuif had of een hanenkam.

Skerne Wiebe geportretteerd in 1472. Door zijn muts is niet te zien of hij zijn haar had opgeschoren tot een kuif had of een hanenkam.

De haakbus, een zwaar handvuurwapen en de ’grote busse’, een mini-kanon waren in 1482 nog maar net geïntroduceerd in Friesland. Wijbe dacht dat hij veilig was in zijn versterkte stenen huis (stins) in Engelum. Als leider van de Vetkopers stond hij bij een blind venster de aanval van zijn aartsvijanden de Schieringers te bespieden. Maar een knecht had verraden waar hij meestal op de uitkijk stond.

Kruin

Tijdgenoten beschreven kasteelheer Wijbe van Grovestins als een man van grote deugd en moed, die naar oude Friese traditie zijn haar had opgeschoren. „Wegens zijn gladgeschoren kruin werd hij Scherrene (Geschoren) Wijbe genoemd en stond hij symbool voor de Vrije Fries”, zegt Diana Spiekhout, die onderzoek deed naar de honderden middeleeuwse kastelen van Noord- en Oost-Nederland. „In modern Fries zeggen we: ’Skerne Wiebe’. De bijnaam van Wiebe wijst erop dat de eeuwenlange gewoonte van Vrije Friezen om hun haar in een kuif of een hanenkam te scheren niet meer gebruikelijk was. Wiebe zette hiermee duidelijk de toon.”

De Grovestins van Wiebe zal er ongeveer zo uit hebben gezien als dit steenhuis in Bunderhee, Oost-Friesland.

De Grovestins van Wiebe zal er ongeveer zo uit hebben gezien als dit steenhuis in Bunderhee, Oost-Friesland.

Jezelf positioneren en je eigen identiteit benadrukken was belangrijk in het middeleeuwse Tota Frisia, een samenleving zonder centraal gezag die zich uitstrekte tot de Wezer in Duitsland. „Aan de top vochten de verschillende clans geregeld met elkaar om de lokale of regionale heerschappij. Met uiterlijk vertoon liet je zien wie je wilde zijn. Macht en welvaart waren onlosmakelijk verbonden. Een indrukwekkend huis, overdadige kleding, gouden en zilveren sieraden, het geven van grote feesten. Zo bepaalde je je status. Dat gold niet alleen voor de edelen zoals Wiebe, maar voor iedere Fries met land en geld. Er was geen hertog of graaf, tot wiens hoog adellijke stand het pronken doorgaans was beperkt.”

Bloedwraak

Door het ontbreken van dit grafelijk of hertogelijk gezag vochten plaatselijke leiders straffeloos familievetes uit met belegeringen, plunderingen, gijzelnemingen en bloedwraak. Ze betrokken daarbij de omringende boeren, de door hen bestuurde steden en ook de door hen gestichte rijke kloosters. Men zegt wel dat de naam Vetkoper is afgeleid van het vetgemeste vee van het klooster van de Norbertijnen in Lidlum. Overigens werd schaamteloos van kamp gewisseld. Iemand die eerst een Vetkoper was, kon even later aan de kant van de Schieringers staan.

Valstrik

Skerne Wiebe bleef tot zijn dood leider van de Vetkopers en had het vooral aan de stok met de Schieringer-familie van Sikke Sjaerda. Legendarisch is de valstrik van diens zuster Swob Sjaerda tijdens de belegering van Hottingahuis in Nijland in 1481. Ze nodigde Wiebe uit voor een gesprek maar liet hem zodra hij de ophaalbrug over was, gevangen nemen. In Friesland staat de uitdrukking Swobs lauwe (Swobs erewoord) nog steeds voor valse trouw. Ook Wiebes lijfspreuk Neat to froed, neat to tjoed , (Niet te goed, niet te kwaad) leeft voort. Zo zeggen de Friezen: Het is een man als Skerne Wiebe. Iemand met goede en slechte eigenschappen.

Brouwerij

Ter gelegenheid van de expositie Vrijheid, Vetes, Vagevuur, vanaf 10 september in het Fries Museum, introduceert Grutte Pier Brouwerij uit Bartlehiem op 1 september Skerne Wiebe Bier. Voor het etiket is het portret van Skerne Wiebe uit 1472 gebruikt, dat ook op de tentoonstelling te zien is (Zie foto bovenaan). Zijn muts verbergt of hij een kuif, hanenkam of al een ’scherrene’ kop had.

Een deel van de opbrengst van het Wiebe Bier gaat naar ’Land van Ons’, een coöperatie die boerenland opkoopt om de biodiversiteit te herstellen.