Lifestyle/Geschiedenis
238249122
Geschiedenis

Unieke vondst in kast waarin torarollen worden bewaard

Eeuwenoud behangsel op verborgen plek in de Portugese synagoge in Amsterdam

Afbeelding van een vogel op het behangsel.

Afbeelding van een vogel op het behangsel.

De Portugese synagoge op het Mr. Visserplein in Amsterdam heeft een nieuw geheim prijsgegeven. Er zijn enkele eeuwenoude behangsels gevonden op een verborgen plek in de torakast van de synagoge op het Mr. Visserplein in Amsterdam.

Afbeelding van een vogel op het behangsel.

Afbeelding van een vogel op het behangsel.

De behangsels lagen in twee verborgen tussenruimtes in de héchal, de grote kast waarin de torarollen worden bewaard. Donderdag zal het behang te zien zijn in de synagoge. Vrijdagmiddag wordt het weer weggehaald in verband met de sabbat. Het is niet zomaar behang, maar het zijn linnen behangsels van drie eeuwen oud die verborgen lagen in de monumentale torakast, waar momenteel een grote restauratie wordt uitgevoerd.

Meubelstuk

Ze lagen precies boven de plek waar de rollen worden bewaard. Daar kun je echter niet zomaar bijkomen, want de héchal in Amsterdam wordt wel het grootste meubelstuk van Europa genoemd en is te vergelijken met een goed af te sluiten kluis. De zeventiende-eeuwse kast is 11,5 meter breed en 2,5 meter diep en is gemaakt met uit Brazilië geïmporteerd kostbaar pallisanderhout.

Restauratie-architect Frederik Franken heeft de stukken behang ontdekt toen hij, samen met meubelrestauratoren, via de achterzijde in de kast kroop. Op een andere manier is de ruimte boven de torarollen niet te bereiken. Alleen vanaf een steiger die voor de torakast stond, en een ladder, kon Franken bovenop de acht meter hoge kast komen. Daar bulkte het van het stof.

Eloy Koldeweij en Frederik Franken zitten bij het zeldzame behangsel waarvan een deel is schoongemaakt.

Eloy Koldeweij en Frederik Franken zitten bij het zeldzame behangsel waarvan een deel is schoongemaakt.

Vanaf dat moment begon voor Franken een avontuur in de kast dat niemand hem kan navertellen. „Achterin de héchal zit een spleet. Ik kon er nog maar net door naar binnen kruipen. Dan kom je in een kleine ruimte, maar ben je nog niet in de ruimte boven de torarollen.” Stap voor stap kwam Franken steeds ietsje verder in de enorme kast.

Gedacht werd dat er aan de bovenkant een luikje gemaakt moest worden om in de holle ruimte boven de torarollen te komen. Maar er bleken al twee luikjes te zitten, waarvan niemand het bestaan kende en die eeuwenlang niet geopend waren. Toen de luikjes werden geopend, ontdekte Franken onder een hele dikke stoflaag een lang plat beschilderd linnen behangsel. „De restauratoren hadden de opdracht het daar schoon te maken en riepen mij erbij en toen zag ik daar ineens het behang liggen.”

In de kast kruipen was al niet makkelijk, maar uit de kast komen was nog moeilijker, vertelt Franken. „Binnen in de kast is het heel smal. Bewegen is lastig. Via vensterbankjes en buizen moest ik me omhoog trekken. Dat was nog een hele klus.”

Na de vondst van de behangsels nam Franken direct contact op met twee specialisten op het gebied van historische behangsels: Eloy Koldeweij, werkzaam bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en Kunst & Interieur Historicus Richard Harmanni. „We besloten meteen om de lappen stof enigszins schoon te maken, want we konden zien dat er patronen in te ontdekken waren.” Er werd niet direct aan behang gedacht.

Torarollen

Alles wijst erop dat de linnen behangsels daar anderhalve eeuw hebben gelegen, ter bescherming van de ruimte waar de torarollen worden bewaard. „Geschilderd linnen is vrij stofdicht en was daarom, goed te gebruiken als beschermlaag”, zegt Franken.

Hoe de behangsels in de torakast zijn gekomen, is niet duidelijk. Franken: „Dat weten we niet precies. Maar het behangsel diende waarschijnlijk ter bescherming van zowel de rollen als het goudleer waarmee de kast van binnen is bekleed.”

De gevonden behangsels lagen als bescherming in een ruimte boven de torarollen.

De gevonden behangsels lagen als bescherming in een ruimte boven de torarollen.

Met fijne sponsjes is een deel van het vuil op het behang voorzichtig weggehaald, maar nu al durft Koldeweij te zeggen dat het een unieke vondst is.

Literatuur

Door de donkere achtergrond en de exotische ogende beelden lijkt het geïnspireerd op oosters lakwerk. Ook zien we hierop een bijzonder achtergrondmotief met een golvend effect waarin zowel monochrome als meerkleurige beschilderingen met tekeningen van vogels, bloemen en mogelijk nog andere afbeeldingen. Wat we hier hebben gevonden geeft een nieuwe dimensie aan de historie van behangsels. Over het nu in Amsterdam gevonden type behangsel is zelfs in de internationale literatuur niets terug te vinden.”

Geen enkel vergelijkbaar behang bekend

Het Amsterdam is volgens Franken en Koldeweij dan ook een unicum, er is geen enkel vergelijkbaar voorbeeld bekend. Alles wijst erop dat het uit de periode 1740-1760 dateert.

Een tweede behangsel dat werd gevonden is een gevelouteerd (fluweelachtig) linnen behangsel. Er zijn in Nederland nog drie vertrekken waar soortgelijke behangsels aan de wanden hangen: in Zutphen, Dordrecht en Haarlem. „Maar deze is wellicht nog specialer, want hier zit zelfs nog een zoom in”, zegt Koldeweij.

Populair

Koldeweij is ervan overtuigd dat het teruggevonden behang in een van de grotere Amsterdamse huizen aan de muur heeft gehangen. Gevelouteerde linnen behangsels waren heel populair in de eerste helft van de achttiende eeuw.

Het gevonden behang zal een derde leven krijgen. „De behangsels hebben een tweede leven gehad als anti-stofdoeken. We gaan kijken of ze klaar zijn voor een derde leven”, zeggen Franken en Liesbeth Bijvoet, zakelijk directeur van het Joods Cultureel Kwartier in Amsterdam waarvan de Portugese Synagoge deel van uitmaakt. „We weten nog niet wat er mee gaat gebeuren.”

In augustus 2021 begonnen in de Amsterdamse synagoge de restauratiewerkzaamheden van interieuronderdelen van hout, koper en goudleer. Het grootste object dat hierbij onder handen wordt genomen is de héchal.