Nieuws/Binnenland

’De allerbeste vervalsers zijn lastig tegen te houden’

Tandarts versierde schedel

— Musea doen wat ze kunnen, maar het gevecht tegen vervalsers zal vermoedelijk nooit helemaal gewonnen worden. „Die weten ook wat allemaal in de strijd wordt geworpen en passen zich gewoon aan”, aldus kunstgeschiedkundige Arjan de Koomen.

Jarenlang keken bezoekers van het Museum voor Volkenkunde in Leiden bewonderend naar de eeuwenoude Mixteekse schedel. Maar het topstuk blijkt vals te zijn.

Jarenlang keken bezoekers van het Museum voor Volkenkunde in Leiden bewonderend naar de eeuwenoude Mixteekse schedel. Maar het topstuk blijkt vals te zijn.

ANP

Jarenlang keken bezoekers van het Museum voor Volkenkunde in Leiden bewonderend naar de eeuwenoude Mixteekse schedel. Maar het topstuk blijkt vals te zijn.

Jarenlang keken bezoekers van het Museum voor Volkenkunde in Leiden bewonderend naar de eeuwenoude Mixteekse schedel. Maar het topstuk blijkt vals te zijn.

ANP

Een achthonderd jaar oude Mixteekse schedel was jarenlang een van de pronkstukken van het Leidse Museum voor Volkenkunde. En nog altijd is conservator Martin Berger trots op het met edelstenen versierde relikwie. Maar helemaal zuivere koffie is het niet.

„De schedel is echt achthonderd jaar oud en ook het turquoise mozaïek is echt Mixteeks. Maar de lijm is nieuw”, legt Berger uit. Onderzoek bracht een vervalsing aan het licht: een Mexicaanse tandarts en fervent amateurarcheoloog fröbelde zelf met eeuwenoude schedels en gevonden edelstenen nieuwe kunstwerken in elkaar.

Begin jaren ’60 trapte het Leidse museum erin. Niet heel gek, want ook de Amerikaanse tussenhandelaar geloofde oprecht in de echtheid. „Vermoedelijk zaten er nog één of twee handelaars tussen de Mexicaanse tandarts en de Amerikaan”, legt Berger uit. „Op zich ben ik er niet zo rouwig om. Het blijft een prachtig en uniek stuk.”

Het museum betaalde destijds 75.000 gulden voor de schedel. Een kostbaar geintje. „Anderzijds hebben alle musea wel een paar vervalsingen in huis. Dat is wat het is”, zegt Berger.

Kabaal

„De allerbeste vervalsers zijn lastig tegen te houden en een ontdekking brengt altijd een hoop kabaal met zich mee”, weet kunsthistoricus Arjan de Koomen van de UvA. Hij geeft op het moment colleges over kunstvervalsingen. De makers daarvan hebben uiteenlopende beweegredenen: geld, de kick of zelfs erkenning. „Hun eigen verklaring luidt vaak dat ze revanche nemen op de samenleving en een wereld van pretenties, die vooral geld uitgeeft aan geijkte namen.”

Als de zwendelaar slaagt, hangt het schilderij van de vervalser bijvoorbeeld plots prominent in een topmuseum. Iets wat onder de eigen naam nooit was gelukt. Bovendien loont de misdaad vaak, zelfs als de vervalser gepakt wordt. In Nederland kan de kopiekunstenaar maximaal twee jaar cel krijgen, maar dat gebeurt vrijwel nooit. „Heel veel vervalsers worden na hun ontdekking dan ook bekend. Hun eigen werk wordt gewild. Er verschijnt een boek, een documentaire. En veel mensen vinden het leuk als je het wereldje doorprikt.”

Wapens

Musea hebben nogal wat wapens tegen de vervalsers, weet Geert Jan Jansen. Hij is zelf een beroemd vervalser, die ruim vijftien jaar geleden door de mand viel door een spelfout in een echtheidsbewijs. „Er zijn steeds meer onderzoeksmogelijkheden, maar veel experts hebben alleen boekenwijsheid. En het verbaast me sowieso hoe weinig er echt wordt onderzocht”, vertelt hij. Toch zijn grote zaken uitzonderlijk en wordt nu makkelijk door oude vervalsingen heen geprikt. Han van Meegeren, die ongeveer negentig jaar geleden furore maakte met vervalste Vermeers, zou volgens hem nu direct ontmaskerd worden. „Maar als ik zie wat er van mij nog altijd in catalogi staat...”, lacht hij.

Bovendien gebeurt een aankoop vaak onder tijdsdruk, weet De Koomen. Daar maken vervalsers handig gebruik van. Geijkt trucje: veinzen dat anderen ook interesse hebben. Onder tijdsdruk gaat het soms fout. „Je moet heel veel uitzoeken om de echtheid te bewijzen.”

Verder kan je vaak pas een werk of stuk aan een controle onderwerpen als het ’binnen’ is. „Dat zouden wij nu voor de aankoop doen”, legt Berger uit. „Bovendien is onderzoek op voorhand wel makkelijker geworden. Vroeger moest je bijvoorbeeld naar Mexico vliegen voor onderzoek, nu mail je de collega’s ter plaatse.”

De bewuste Mixteekse schedel is overigens niet in de kelder van het museum verdwenen. Nee, de Leidenaren hebben zelf ook een gewiekst trucje uitgehaald. Het versierde bot maakt nu deel uit van een expositie over onderzoek naar de echtheid van kunstwerken. „We wilden een kijkje achter de schermen geven en laten zien hoe zulk onderzoek in zijn werk gaat.”