Nieuws/Binnenland
1132200
Binnenland

Ondergronds Londen

Londen: Geboortestad van de metro

Londen. De stad van rode bussen, zwarte taxi's en... de ondergrondse. Als eerste stad ter wereld besloot Londen in de 19e eeuw om onder de grond een spoor aan te leggen om zo de grote verkeersproblemen van de Britse hoofdstad op te lossen. Een experiment dat pas decennia later op andere plekken navolging vond. Verplaatsen in een metropool is zonder de metro inmiddels ondenkbaar, zeker tijdens een weekendje Londen. Toeristen en Londenaren, arm en rijk, jong en oud: niemand kan meer zonder de 'Tube'.

'Mind the gap': het is een kreet die onophoudelijk door de Londense metrostations schalt. Het moet ervoor zorgen dat onoplettende passagiers niet tussen de trein en het perron belanden. De bochtige stations, vooral onder het middeleeuwse gedeelte van de stad waar de spoorlijnen het oude stratenplan volgen, maken soms bijna olympische bewegingen noodzakelijk om veilig uit een trein te stappen. Londenaren nemen dat graag voor lief, zonder de metro zou niemand zich anders door de stad aan de Theems kunnen bewegen.

Het is 9 januari 1863, even na het middaguur wordt geschiedenis geschreven als vanuit station Paddington een stoomlocomotief in beweging komt. Een groep gedistingeerde heren met bolhoed legt als eerste ter wereld een ondergrondse treinreis af die ze 5,6 kilometer verder naar station Farringdon brengt. Na tien jaar werkzaamheden wordt de 5,6 kilometer lange 'Metropolitan Railway' in gebruik genomen: 's werelds eerste metro. De belangstelling was massaal: voor de stations stonden de eerste dagen gigantische rijen om het wereldwonder der moderne techniek te aanschouwen.

 

De noviteit van 150 jaar geleden is er inmiddels wel af, maar nog altijd zijn op sommige stations sporen van de grandeur van vervlogen tijden te zien. De wereldklok op Piccadilly Circus doet denken aan de tijd dat Londen echt nog het epicentrum van de wereld was. Op Baker Street sta je, op de perrons van de Circle en Hammersmith & City Lines, nog onder de imposante gewelven van gele bakstenen waarmee de eerste tunnels werden gebouwd: dit zijn nagenoeg de enige perrons die in 150 jaar tijd nauwelijks gewijzigd zijn.

De stad barstte anderhalve eeuw geleden al uit zijn voegen. Het Britse koninkrijk kende zijn hoogtijdagen, Londen groeide exponentieel. En door de komst van de spoorwegen konden veel meer Britten naar Londen reizen. De treinstations werden echter aan de rand van de stad gebouwd omdat, zo stelde de toenmalige regering, anders het karakter van Londen verloren zou gaan door sloop van hele wijken die zouden moeten verdwijnen om rails naar het centrum aan te leggen. Vervoer vanaf de stations moest daarom per omnibus of paard en wagen, die continu in de file stonden.

Advocaat en politicus Charles Pearson pleitte daarom vurig voor ondergrondse spoorlijnen die de belangrijkste stations (Paddington, Euston en King's Cross) met de City zouden verbinden. Behalve dat het bankiers en zakenlui snel naar hun plaats van bestemming brengt, had de aanleg van een snelle verbinding volgens Pearson nog een ander voordeel: door goedkope treinkaartjes kunnen werklui, die in uiterst armoedige omstandigheden in het centrum woonden, in een goedkopere maar gezonde omgeving verder buiten de stad worden gehuisvest. Pearsons idee mondde uiteindelijk uit in de Londense underground.

 

Het zijn bouwtechnische hoogstandjes die de Victorianen afleveren. Rivieren worden in tunnels omgeleid (een identiteitsloze buis boven Sloane Square station herbergt de Westbourne rivier), voor het eerst worden treintunnels onder de Theems aangelegd. Maar de experimenten hebben zo hun gebreken. Een van de eerste metrobuizen die onder de Theems door wordt geboord, is zo smal dat er nauwelijks vervoer door mogelijk is. De metrobuis heeft daarna een bescheiden succes als voetgangerstunnel. Maar zodra de Tower Bridge op nagenoeg dezelfde plek in gebruik wordt genomen, wil niemand meer betalen voor een donkere tunnel om aan de andere kant van de rivier te komen. De tunnel wordt al ruim honderd jaar alleen nog gebruikt voor waterleidingen, stroom- en datakabels en het enige wat van de eerste metro onder de Theems nog is te zien, is een oud, rond, bakstenen toegangshuisje vlakbij de Tower of London.

De metro kent ook andere problemen. Het is stikheet en smerig in de ondergrondse. De ventilatie voor stoomtreinen blijkt volstrekt onvoldoende. Elektrische treinen blijken het antwoord, al duurt het nog tot 1971 voor de laatste stoomlocomotief uit de ondergrondse verdwijnt. Om nostalgische redenen worden dit jaar enkele ritjes met stoomtreinen gemaakt, de kaartjes waren binnen mum van tijd uitverkocht. Nog steeds is het in de zomer bloedheet in de metro. Het Londense netwerk is niet gebouwd op hedendaagse luxes als airconditioning, de buizen waar de treinen doorheen rijden, zijn simpelweg te smal om koeling op bestaande rijtuigen te bouwen. De heetste stations, waaronder Oxford Circus, kunnen sinds afgelopen jaar wel gekoeld worden, maar daar ging jarenlange planning aan vooraf. Naast 'mind the gap' wordt dan ook op warme dagen omgeroepen dat passagiers altijd een flesje water bij zich moeten hebben.

Sinds de jaren dertig is het Londense metronet nauwelijks veranderd. Vooral de laatste decennia is de ondergrondse verwaarloosd, waardoor er nu groot onderhoud gepleegd moet worden. Bijna elk weekend is daardoor een deel van de metrolijnen buiten gebruik. Op tfl.gov.uk staat dat van tevoren aangegeven.

 

 

 

Tips

Alles weten over de geschiedenis van Londens openbaar vervoer? Het London Transport Museum op Covent Garden is dagelijks open van 10 tot 18 uur (op vrijdag vanaf 11 uur). Je kunt zelf een metro besturen en kijken hoe metrobuizen worden geboord. http://www.ltmuseum.co.uk.

Bijzondere stations

Baker Street: De perrons die bediend worden door de Circle en Hammersmith & City Lines zijn in 150 jaar tijd nauwelijks veranderd. Met toegeknepen ogen is goed in te beelden hoe door de lange tunnels stoomtreinen kwamen aanrijden. Baker Street is met tien perrons het grootste station.

Canary Wharf: De 'kathedraal van de Londense underground' werd in 1999 geopend en geen enkel ander metrostation is zo groots, wijds en overweldigend, al komt Westminster redelijk in de buurt.

Earl's Court: Een van de grootste stations uit de 19e eeuw waar veel historische details met zorg zijn gerestaureerd, zoals de elektrische treinaanduidingen op de Circle en District Line perrons en de art deco bankjes.

Maida Vale: De gigantische gemozaïekte Underground-logo's op de muur figureerden in Alfred Hitchcocks film Downhill (1927) en werden drie jaar geleden gerestaureerd, waarmee het uit 1915 stammende station het beste renovatieproject van 2010 werd. Bij de opening in 1915, tijdens de Eerste Wereldoorlog, werd het station als eerste volledig bemand door vrouwen. Dit was uniek in die tijd, werken bij de metro was geen vrouwenberoep.

Etiquette onder de grond

De Londense metro's rijden om de twee à drie minuten. Je tussen sluitende deuren wurmen is daarom nergens voor nodig, jaarlijks vallen daardoor tientallen gewonden.

Roltrappen zijn eigenlijk niet bedoeld om stil op te staan. Wie dat toch wil doen: houd rechts, laat de linkerkant vrij voor gehaaste Londenaren die door willen lopen. (Wie toch links staat, riskeert opzij te worden geduwd door keurig ogende dames die een venijnige zet met de ellebogen geven, onderwijl 'excuse me' mompelend).

In de spits staan medepassagiers tegen je aan. Mompel 'excuse me' en vermijd oogcontact, dat vinden Londenaren intimiderend.

Er wonen pakweg 40.000 Nederlanders in Londen. Heb nooit de illusie dat je de enige bent die Nederlands spreekt in de metro, zeker wanneer intieme details worden besproken.

Forenzen zitten gemiddeld anderhalf uur per dag in de metro. Omdat er geen mobiel signaal in de ondergrondse is, houden veel Londenaren vast aan een oude traditie om de tijd nuttig te besteden: ze lezen boeken. Sinds een paar maanden is er wel draadloos internet op de meeste stations, waardoor Blackberryverslaafden driftig door blijven e-mailen tijdens de metrorit. De lokale stichting ter bevordering van het boek heeft al geprotesteerd.

Metrotrivia

- Op de plaats waar station Aldgate is, werden tijdens de uitbraak van de pest duizenden Londenaren begraven.

- 45% van de Londense metro is daadwerkelijk ondergronds.

- Het diepste station is Hampstead (Northern Line): 58,5 meter onder de grond.

- Afgelopen jaar had de metro 1.107 miljoen passagiers.

- Het Londense metronetwerk kent ruim 400 kilometer spoor en 270 stations.

- Bijna wekelijks pleegt iemand zelfmoord door voor de metro te springen. Al in de jaren 20 werden de rails daarom op een verhoging gelegd, zodat springers tussen de rails zouden vallen en niet overreden zouden worden. De meeste springers overlijden dan ook door de stroomschok van de rails en dus niet doordat ze in aanraking komen met een aanstormende trein. De meeste zelfmoorden worden om 11 uur 's ochtends gepleegd.

- Op het perron van metrostation Tower Hill is nog een deel van de oude stadsmuren te zien, het grootste deel van de muur staat echter buiten het station.

- De luchtkwaliteit in de metro is bijzonder slecht: volgens een onderzoek uit 2002 is een ritje van twintig minuten op de Northern Line net zo schadelijk als het roken van een sigaret.

- Londen kent tientallen 'spookstations'; metrostations die zijn opgeheven. In veel gevallen gaat het om stations waar de treinen wel langsrijden maar niet meer stoppen, zoals British Museum (Central Line), York Road (Picadilly Line) en Marlborough Road (Metropolitan Line). Bij station Aldwych komen helemaal geen treinen meer, daar vinden de meeste filmopnames plaats, net zoals bij de platformen op Charing Cross voor de Jubilee Line die niet meer worden gebruikt.

- De afzonderlijke metrolijnen concurreerden vroeger met elkaar. Op station Oxford Circus konden passagiers aanvankelijk niet overstappen tussen de toenmalige Baker Street and Waterloo Railway (de huidige Bakerloo Line) en de Central Londen Railway (de huidige Central Line). Beide stations hadden hun eigen ingang, het gebouw met rode geglazuurde bakstenen was de ingang van Baker Street and Waterloo, het gebouw met witte bakstenen was louter voor de Central. Beide voormalige ingangen doen nu dienst als uitgang van het metrostation.

- Nog niet genoeg van Londen en de metro? Kijk dan hier voor nog meer tips .