Nieuws/Binnenland
1245044254
Binnenland

Studie voor ’Worn out’ uit Nederlands particulier bezit

Onbekende tekening van Vincent van Gogh ontdekt

De studie voor de tekening ’Worn Out’ was tot nu toe onbekend in de literatuur over Van Gogh.

De studie voor de tekening ’Worn Out’ was tot nu toe onbekend in de literatuur over Van Gogh.

Het Van Gogh Museum in Amsterdam toont met grote trots een tot nog toe onbekende tekening van Vincent van Gogh. Het gaat om een studie uit zijn Haagse periode voor de beroemde tekening Worn out, waarvan de kunstenaar in 1882 ook een lithografie maakte. Kort voor het zelfgekozen einde van zijn leven vervaardigde hij naar deze prent van een treurende oude man nog een schilderij, dat zich in de collectie van het Museum Kröller-Müller in Otterlo bevindt. De nu ontdekte tekening is afkomstig uit Nederlands particulier bezit.

De studie voor de tekening ’Worn Out’ was tot nu toe onbekend in de literatuur over Van Gogh.

De studie voor de tekening ’Worn Out’ was tot nu toe onbekend in de literatuur over Van Gogh.

De bijzondere studie is slechts drie maanden voor het publiek te zien en wordt getoond naast de tekening Worn Out en de litho At eternity’s gate, die beide eigendom van het museum zijn. „Dit biedt een uniek kijkje in het werkproces van Vincent van Gogh”, zegt Teio Meedendorp, die onderzoek deed naar de vroege potloodtekening. „In Den Haag moest hij alles nog leren en hij oefende veel met modeltekenen. Je ziet dat hij nog zoekende was naar de juiste compositie.”

Op zaal hangen de twee tekeningen en de lithografie van Van Gogh naast elkaar.

Op zaal hangen de twee tekeningen en de lithografie van Van Gogh naast elkaar.

„Van Gogh beeldde een oude kalende man af in werkmanskleding, uitgeput, het hoofd gebogen, de handen tegen de ogen gedrukt. Hij peinst ogenschijnlijk over zijn harde bestaan”, wijst Meedendorp. Het bejaarde model dat de schilder gebruikte, is een oude bekende voor de onderzoeker. „Hij was een van de favoriete modellen van Van Gogh. Hij tekende hem meer dan veertig keer. We weten zelfs hoe hij heet: Jacobus Zuyderland. Hij was een van de bewoners van het Nederlands Hervormde Oude Mannenhuis in Den Haag.”

De Engelse titel van de tweede tekening gaf hij zelf. „Aan die compositie voegde hij een haard toe, die had hij oorspronkelijk niet op zijn atelier in Den Haag staan, Daar stond slechts een potkachel. Op de litho die hij naar die tekening maakte, is die haard nog verder uitgewerkt. Die kreeg de titel At eternity’s gate en geeft aan dat de man hier dichterbij de dood staat en zijn leven overdenkt. Mogelijk dat Van Gogh daarom ook later in 1890, toen hij ernstig ziek was en net uit de inrichting van Saint-Rémy kwam, besloot om van dit onderwerp ook een schilderij te maken.”

Eigenaar wil anoniem blijven

De eigenaar van de studietekening die anoniem wenst te blijven, vroeg Meedendorp om te onderzoeken of de tekening ’een echte Van Gogh’ is. Voor de kunsthistoricus lijdt dat inmiddels geen enkele twijfel. „Dit is 100% zeker een originele tekening van de hand van Vincent. Het grove aquarelpapier dat hij gebruikte voor deze studie is hetzelfde als dat van de andere tekening met dit onderwerp. Het heeft hetzelfde formaat en watermerk. Bovendien is deze tekening met timmermanspotlood uitgewerkt in zijn karakteristieke, expressieve tekenstijl: Van Gogh was een snelle tekenaar, nooit verfijnd, maar direct, met energieke krassen en halen.”

De familie van de particuliere verzamelaar heeft de tekening al sinds 1910 in bezit. „De voorouder die de tekening in dat jaar verwierf was een zogeheten Bremmeriaan, een leerling van de Haagse kunstpedagoog Henk Bremmer die zijn cursisten ook hielp bij het verzamelen. Hij was tevens de adviseur van Helene Kröller-Müller, die dankzij zijn adviezen haar wereldberoemde collectie bijeenbracht. Een typisch Bremmeriaanse kunstverzameling was niet compleet zonder een Van Gogh”, legt Meedendorp uit.

Brieven aan zijn broer Theo

De nieuw ontdekte studie en ook de tekening Worn Out worden beide genoemd door Vincent van Gogh in brieven aan zijn broer Theo en zijn vriend Anton van Rappard. „Wat is zoo’n oude werkman in zijn gelapt bombazijnen pak met zijn kalen kop toch mooi, noteerde hij. Hierdoor weten we ook vrij precies dat deze werken rond 24 november 1882 zijn ontstaan. In die brieven vertelt hij ook dat hij een litho van deze compositie wil maken.”

Met die prent hoopte hij een baantje te kunnen vinden als illustrator van boeken of tijdschriften, weet Meedendorp. „Vincent schaamde zich soms om alsmaar op de zak van zijn broer Theo te moeten teren. Hij wilde graag wat eigen geld verdienen. En omdat hij een groot liefhebbers was van geïllustreerde magazines - hij knipte de houtgravures eruit en verzamelde die om ze na te tekenen en te bestuderen - lag daar zijn ambitie. Vooral ook omdat zijn ideaal was om ’kunst voor het volk’ te maken. Helaas lukt het hem nooit zo’n job als illustrator te bemachtigen.”

Voor de tekening Sorrow stond de prostituee Sien Hoornik model.

Voor de tekening Sorrow stond de prostituee Sien Hoornik model.

Niettemin was zijn Haagse periode een van de gelukkiger in Van Gogh leven. „De kunstenaar, die ook verlangde naar een gezinsleven, woonde in die tijd samen met Sien Hoornik. Een Haagse prostituee, die zwanger van een andere man was en ook al een kind had. Vincent ontfermde zich over deze verstoten vrouw die ook model voor hem stond. Heel bekend is zijn tekening Sorrow, ook uit 1882, waarin hij een naakte vrouw in contour en van opzij afbeeldde in al haar wanhoop. Ook dat werk tonen we nu hier op zaal.”

De nieuwe ontdekking is vanaf vrijdag 17 september tot en met 2 januari te zien in het Amsterdamse Van Gogh Museum.