Interview: minister Dekker wil helder signaal afgeven aan gevangenen, cipiers en publiek

Wie zich misdraagt in de bajes wordt zwaarder bestraft. Maar een gevangene die zijn leven echt wil beteren, moet ook beter geholpen worden. Het zijn de twee peilers van het nieuwe gevangenisregime dat minister Sander Dekker (Rechtsbescherming) presenteert. Gedrag gaat meer en meer tellen in de bajes. Gedetineerden konden al wel gestraft worden, maar vrijwel nooit met het ontzeggen van verlof. En dat vinden ze pas echt een zware straf. De huidige sancties bij wangedrag – hoogstens een paar dagen op cel zonder dagactiviteit en tv – maken te weinig indruk. Het is de strafkant van het nieuwe gevangenisregime dat minister Dekker vandaag uit de doeken doet. Eén van de onderdelen daarvan is dat gevangenen niet meer vrijwel standaard na twee derde van hun straf vrijkomen, het systeem van de zogenoemde voorwaardelijke invrijheidstelling. Gevangenen moeten voortaan aantonen dat ze die verdienen en bovendien wordt deze ’strafkorting’ gemaximeerd op twee jaar. Wie 30 jaar cel krijgt, komt dus niet meer na 20 jaar in aanmerking voor invrijheidsstelling maar pas na 28 jaar. „Als een gevangene na twee derde van de straf weer vrijkomt, vraagt iedereen zich af: hoe kan dat nou? Sommigen zeggen dan: dan moet je dat systeem maar beter uitleggen aan de mensen. Ik ben van de school dat we het dan anders gaan uitvoeren”, zegt minister Dekker op zijn Haagse kantoor. Maar voordat iemand voorwaardelijk vrij wordt gelaten, mag die langzaam aan de vrijheid wennen. Dat systeem van verlof wil Dekker nu ook op de schop nemen. Een gevangene krijgt pas verlof als hij dat heeft verdiend. En dan niet ’op basis van enkele dagen of weken goed gedrag’; gedrag telt mee vanaf dag één, zegt de VVD-bewindsman. Nu kunnen gevangenen zich jaren onmogelijk maken en daarna toch met verlof omdat ze eventjes lief doen? „Nu kunnen mensen de kantjes eraf lopen en zich een jaar voor de invrijheidstelling plots als een voorbeeldige gevangene gaan gedragen. Het oude gedrag heeft dan vrijwel geen gevolgen. Dat is natuurlijk niet de bedoeling. Ik heb inmiddels de kans gehad om verschillende gevangenissen te bezoeken en te praten met mensen op de werkvloer. Wat ik duidelijk meekreeg: het is niet een makkelijke doelgroep die binnen zit. En het zijn ook mensen die je duidelijkheid en regels mee moet geven en die je moet laten zien wie de baas is.” Maar cipiers kunnen nu niet altijd laten zien wie de baas is? „Werknemers in de gevangenis zeiden me dat hun gezag nu wordt aangetast. De gedetineerden krijgen weliswaar een disciplinaire straf als ze zich misdragen, maar die straf is zo beperkt en heeft verder zo weinig consequenties dat medewerkers zich wel eens in het gezicht uitgelachen voelen. We willen dat dat verandert. Als iemand zich vaak misdraagt moet dat optellen en dan legt diegene zijn verlof in de waagschaal. Dat krijgen ze nu te vanzelfsprekend, maar het verlof is ook te vrijblijvend. We willen dat het niet voor de lol is, maar dat het een doel heeft. Dus voortaan krijgen mensen alleen nog verlof als dat in het kader van de re-integratie is, bijvoorbeeld om papieren bij de gemeente te regelen. En niet meer wat nu in sommige gevallen kan: alleen maar lang leve de lol.” Krijgt vergelding voor wat de gevangene heeft aangericht een belangrijkere plek in het nieuwe regime? „Als het gaat om geloofwaardig straffen vind ik dat het beter kan. Neem de voorwaardelijke invrijheidstelling. Het feit dat zwaar gestraften doorgaans na twee derde van hun straf vrijkomen, vind ik iets dat die geloofwaardigheid en dat rechtvaardigheidsgevoel aantast. Maar het is een dubbelslag die ik wil: zorgen voor vergelding aan de ene kant en aan de andere kant de kans op herhaling verkleinen. De recidive hebben we de afgelopen tien jaar wat naar beneden kunnen brengen. Je ziet dat de dalende lijn afvlakt en volgens de laatste cijfers weer een beetje aan het stijgen is. Ik wil dat die dalende lijn wordt voortgezet.” Meer vergelding aan de ene kant en u wil aan de andere kant meer preventie: de nadruk op begeleiding, werk, diploma’s halen en reclasseringsambtenaren in de gevangenis. Een politiek compromis met D66? „Het is een plan dat alle partijen aan kan spreken, ook die buiten de coalitie. Vergelding is niet iets rechts, vergelding hebben we nodig om ervoor te zorgen dat mensen vinden dat de rechtsstaat werkt. Want als jij je boetes moet betalen en netjes je belasting, dan is het heel gek dat anderen die iets heel ergs hebben gedaan daar te makkelijk mee weg komen. En re-integratie is niet iets links. Als wij erin slagen om mensen kansen te bieden en daarmee de kans op herhaling verkleinen, dan wordt Nederland daar ook veiliger mee.” Gaan rechters nou in reactie op al deze plannen lagere straffen opleggen omdat gedetineerden moeilijker vrij komen? „Ik heb daar geen aanwijzingen voor. Ook in het verleden is er wel eens zorg geweest, bijvoorbeeld toen de vervroegde invrijheidstelling een voorwaardelijke werd, ook dat was een verzwaring en toen werd hiervoor gewaarschuwd, maar dat heeft zich niet voorgedaan.” U noemt in uw plannen wederom dat er cellen leeg staan. Maar u zegt nog niet of en zo ja, welke bajessen moeten sluiten. Waarom geeft u cipiers geen duidelijkheid? „Die duidelijkheid gaan we ze bieden. Het is zo, het zorgt nu voor veel onrust en onzekerheid. Goede mensen stappen over naar ander werk omdat ze niet weten wat ze in het gevangeniswezen te wachten staat. Mochten we in de toekomst zeggen dat we zo veel lege cellen hebben dat er een gevangenis moet sluiten, dat is denk ik voor niemand leuk. Maar dan weten we wel waar we aan toe zijn. Dat besluit is nog niet genomen, maar dat willen we wel voor de zomer doen.” Gevangen moeten hun verlof gaan verdienen en ze gaan pas naar buiten als ze er écht aan toe zijn. Lezers zullen denken: ’Hartstikke goed hoor, maar waarom is dat niet eerder ingevoerd? Dit is toch logisch?’ „Sommige dingen groeien. Het is ook weer niet helemaal nieuw dat we mensen, als ze iets hebben gedaan, bestraffen en mensen die zich van een goede kant laten zien ook wat meer verantwoordelijkheid geven. Alleen ik vind dat we dat veel breder en over de hele linie kunnen doortrekken. Dus ook bij je verlof. Het is nu vaak zo dat je het alleen niet krijgt als er iets heel vreselijks is gebeurd.”