Nieuws/Binnenland
2639997
Binnenland

Russische geheim agenten op heterdaad betrapt tijdens strooptocht in honger naar informatie

Cyberoorlog bereikt onze straten

Amsterdam - Zelden laten inlichtingendiensten zien hoe ze werken. De gedetailleerde blik die de Militaire Inlichtingen en Veiligheidsdienst (MIVD) biedt na het betrappen van vier Russische staatshackers geeft daarom een uniek inzicht in de wereld van spionage en contraspionage anno 2018.

Het is 10 april wanneer vier Russen op Schiphol landen. Voor het ongetrainde oog zien ze eruit als normale zakenmannen van rond de veertig. Twee van hen - Aleksei Morenets en Evgenii Serebriakov – dragen een pak zonder das op hun witte overhemden. De mannen die hen volgen zijn wat ouder en dragen spijkerbroeken met een trui erop. Allen reizen op diplomatieke paspoorten. Een medewerker van de Russische ambassade vangt ze op en begeleidt hen.

De reis van het viertal is eerder op de dag begonnen op de Nesvizhskiy Pereulok. Een straatnaam waarbij in de wereld van de inlichtingendiensten direct alle alarmbellen afgaan. Een zwaar bewaakt hek scheidt het trottoir van de achteringang van een donkergeel met wit gesaust kazernecomplex. De gebouwen zijn de thuisbasis van de inlichtingendienst GROe. Ze bieden onderdak aan onder meer het 85e Main Special Service Centre. Achter deze wat vage naam gaat een zeer goed georganiseerde en gefinancierde cyberspionage-eenheid schuil.

Spion vraagt om bonnetje

Aleksei Morenets en Evgenii Serebriakov zijn cyber-operators bij deze groep. Oleg Sotnikov en Alexey Minin meereizende technische ondersteuning. Ze nemen vanaf de kazerne een taxi naar vliegveld Sjeremetjevo. Spion Morenets vraagt netjes om een bonnetje. „Voor de declaratie, zoals het ambtenaren betaamt”, vertelt het hoofd van de MIVD, generaal Onno Eichelsheim. Zijn mensen vinden de handgeschreven kwitantie wanneer ze de spullen van de Russen minutieus doorzoeken.

De assistenten huren een auto. De Russen mogen 20.000 euro en twintig mille aan contante dollars op zak hebben, wat hun vervoer betreft zijn ze spaarzaam. Ze gaan op pad in een bescheiden Citroën C3. Met die auto gaan de spionnen 11 april op verkenning in Den Haag. Ze hebben vooral aandacht voor het gebouw van de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens (OPCW) aan de Johan de Wittlaan. Op de dag na hun aankomst komen ze volgens Eichelsheim bij zijn dienst in beeld.

„Dat gebeurde bij regulier contra-inlichtingenwerk waarmee we voortdurend zicht houden op de activiteiten van statelijke actoren”, zegt de generaal in inlichtingenjargon. Vrij vertaald: vier onbekende Russen met diplomatieke paspoorten die rondhangen in de buurt van het gebouw van een internationale organisatie die betrokken is bij onderzoeken naar de gifgasaanval op de Russische dubbelspion Skripal een maand eerder - zoiets valt op.

Dezelfde dag wordt duidelijk dat het de Russen te doen is om het computernetwerk van de OPCW. De MIVD komt tot de conclusie dat de spionnen het wifinetwerk van dichtbij willen hacken om zo aan gebruikersnamen en wachtwoorden te komen. Het is mogelijk een manier om bij documenten te komen over de Skripal-zaak. Daarnaast is de OPCW betrokken bij onderzoek naar de gifgasaanval op het Syrische Douma- op dat moment minder dan een week geleden. Rusland steunt het Syrische regeringsleger in de burgeroorlog.

Antenne onder jas verstopt

Op 13 april, op de dag dag minister Blok (Buitenlandse Zaken) in Moskou over MH17 praat met zijn Russische ambtgenoot Lavrov, moet de MIVD ingrijpen. De dienst ziet hoe de Russen hun gehuurde Citroën neerzetten op de parkeerplaats van het naburige Mariott-hotel. Dichterbij kunnen ze niet bij het OPCW-complex komen. Ze parkeren de C3 met de kofferbak naar het hek van het OPCW. Op de hoedenplank leggen de spionnen een flinke antenne waarmee ze hun signaal uitsturen. Een jas die overheen ligt, onttrekt het ding aan het zicht. Voor de hack een feit is, grijpen MIVD-medewerkers in. Ze houden de Russen staande, maar arresteren ze niet. Dat gebeurt volgens Onno Eichelsheim niet omdat de operatie er formeel eentje is die valt onder de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (WIV). Dankzij de ruime bevoegdheden die daarbij horen, kunnen de Nederlanders hun Russische concullega’s alles afnemen wat ze bij zich hebben zonder daarvoor toestemming aan een officier van justitie te vragen. De Russen proberen nog te redden wat er te redden valt. Als ze doorkrijgen dat ze zijn gesnapt, poogt een van hen de smartphone waarmee hij de hack van afstand aanstuurt kapot te maken.

De MIVD’ers zien direct dat ze met serieuze tegenstanders te maken hebben. De vier mannen hebben een groot aantal telefoons op zak om zo ongezien mogelijk te opereren. In de huurauto vinden MIVD-medewerkers een zak met lege bierblikjes en frisdrankflesjes. Meegenomen uit de hotelkamer om zo weinig mogelijk sporen achter te laten. „Onze mensen doen hetzelfde”, erkent de baas van de militaire inlichtingendienst. De afgepakte laptop van Serebriakov onthult later de prelude en het voorgenomen vervolg van de operatie. Op de computer valt te zien hoe de cyberspion in 2016 inlogde op netwerken in Brazilië en het Zwitserse Lausanne. Zijn aanwezigheid daar houdt volgens de MIVD wellicht verband met het grote Russische staatsdopingschandaal. Ook maakte de laptop contact met netwerken in het Maleisische Kuala Lumpur. Om precies te zijn in de wijk waar veel overheidsgebouwen staan. Onder andere van de politie en de procureur-generaal. Beide zijn betrokken bij het onderzoek naar het neerhalen van vlucht MH17.

De vier spionnen worden nog dezelfde dag op het vliegtuig naar Moskou gezet. Ze zijn naar Schiphol begeleid, formeel was het geen uitzetting volgens minister Bijleveld (Defensie). In hun bagage vindt haar inlichtingendienst een treinticket dat niet meer zal worden gebruikt. Een enkeltje Bern. Niet ver daarvandaan zetelt het gerenommeerde Spiez-laboratorium dat onderzoek doet naar chemische wapens. De Britten zien behalve met de Skripal-zaak nog meer dwarsverbanden met andere schandalen uit cyberspace. De gesnapte spionnen maken deel uit van dezelfde groep Russische cybersoldaten die verantwoordelijk worden gehouden voor het hacken van de Democratische Partij in de VS, het Witte Huis, de NAVO en de Duitse Bondsdag. Op 13 april was Den Haag even de frontlijn in de digitale oorlog met Rusland.