Nieuws/Binnenland

Henk de Velde deed vier keer wat Willem Cornelisz. Schouten vier eeuwen geleden voor het eerst deed: Kaap Hoorn ronden

Het jubileum van de hel

Door Bert Dijkstra

Vrijdag is het 400 jaar geleden dat Willem Corneliszoon Schouten als eerste mens op aarde rond Kaap Hoorn zeilde. Een ijskoude marteltocht, in moderne tijden voornamelijk nog afgelegd door zeebonken met competitiedrift of recordzucht. Door mannen als Henk de Velde dus.

De haven even buiten Kampen is nagenoeg verlaten. Henk de Velde opent de slagboom en schuift voor ons uit over besneeuwde steigers naar het schip Solitario, zijn huis. Het is bij lange na niet zo koud en zo eenzaam als destijds in die Russische haven aan de Noordelijke IJszee, waar de thermometer -58 graden Celsius aangaf, waar hij negen maanden lag ingevroren en waar hij met behulp van kettingzagen moest voorkomen dat zijn boot door het metersdikke ijs als een leeg bierblikje in een zeemanshand in elkaar zou worden gedrukt.

Daar, in zijn eigen Nova Tiksi, moest de zeezeiler (inmiddels 67) zien te overleven. Hier, in Kampen, geniet hij van z’n oude dag, broedend op nieuwe plannen om straks in z’n eentje als bijna-zeventigjarige nog één keer de wereldzeeën te bevaren.

Hij heeft er een dikke stapel boeken over vol kunnen schrijven. Exotische belevenissen, ontroerende momenten, deinende tango’s met de dood, maar niets kon tippen aan de adembenemende avonturen tijdens het ronden van Kaap Hoorn, voor zeelui wat het bedwingen van de Himalayatoppen is voor bergbeklimmers. In z’n kombuis met bloemen op de ramen pakt hij de papieren erbij: april 1996, de storm kwam uit het niets. Met koffie en al vloog hij tegen het plafond, hij kreeg wind van 60 knopen voor z’n kiezen.

,,Vechten leek nutteloos. M’n gedachten gingen naar thuis. Angst was het niet, wat ik voelde. Meer een zwaar gevoel op de maag. Je weet dat elke golf de verkeerde en dus de laatste kan zijn, maar je hebt hier zelf voor gekozen. Gelukkig was het maar een buitje. Van 23 uur uur…”

Het was de derde keer dat hij Kaap Hoorn zag. De rotsen boven dat woeste groengrijze water, de kou, het besef dat onder hem het grootste scheepswrakkenkerkhof ter wereld lag…

,,En dan te bedenken dat Willem Corneliszoon Schouten die hel 400 jaar geleden ook nog eens van de verkeerde kant passeerde.”

Van de verkeerde kant?

De Velde: ,,Ja, de storm komt daar bijna altijd uit het westen. Vreselijke door geen enkel land geremde woeste winden, die zich tussen de onderste punt van Zuid-Amerika en Antarctica door wringen. En daar moest Schouten met De Eendracht tegenin, met een kaart waarop het zuidelijkste gedeelte van de wereld nog niet voorkwam.”

Meer kamikazepiloot- avant-la-lettre dan ontdekkingsreiziger dus eigenlijk.

,,Hij had geen keus. Hij moest wel tegen de stroom in, anders zou hij letterlijk in het vaarwater van de VOC (Vereenigde Oostindische Compagnie, red.) hebben gezeten en dat pikten de machtige mannen van die handelarenclub niet.”

Voor de juiste beeldvorming dus maar even een geschiedenislesje, aan boord van de Solitario in die bevroren Kamper haven. Isaac Le Maire, zakentycoon in de 17e eeuw, vader van 21 kinderen en stinkend rijk geworden als allereerste aandeelhouder (van handelsreisondernemingen in de scheepvaart), werd de VOC uitgegooid, omdat hij zaken gedaan zou hebben met voorkennis. Bij wijze van wraak wilde hij een eigen handelsroute en stuurde hij zijn zoons Jacob en Daniël als kooplieden voor een ontdekkingsreis op pad, met de schippers Willem Corneliszoon en Jan Corneliszoon Schouten uit Hoorn, ook broers.

Onder de naam Austraelse Compagnie, afgeleid van Terra Australis Incognita, het onbekende zuidland. Isaac Le Maire had toestemming van de VOC voor de expeditie, maar vertelde er niet bij dat naar Batavia werd doorgezeild als ze een nieuwe doorgang zouden vinden. Willem stond aan het roer van De Eendracht, zijn broer aan dat van De Hoorn. In Sierra Leone legden ze aan voor fruit en vandaar moesten ze in één ruk door naar het diepste zuiden, want Zuid-Amerika was vanwege de Tachtigjarige Oorlog verboden gebied.

Noodgedwongen stopten ze illegaal en met gevaar voor eigen leven toch in Port Desire, waar De Hoorn voor onderzoek op het strand moest worden getrokken. Daar ging het vreselijk mis: het schip vatte vlam en verbrandde. Met alleen nog De Eendracht vond Willem Schouten een passage onder het zuidelijkste puntje van het Amerikaanse continent. Ze noemden het de Straat Le Maire en de woeste rotspartij aan hun rechterhand Kaap Hoorn.

Zoveel pech als de heren hadden met De Hoorn, zoveel geluk hadden ze op De Eendracht bij Kaap Hoorn: als godsgeschenk blies de wind uit het noordoosten, een zeldzaamheid in die contreien. De meevaller bracht hen sneller dan verwacht mocht worden in Jacatra, waar ze hartelijk werden ontvangen door plaatsgenoot Jan Pieterszoon Coen, directeur-generaal van de VOC.

‘Leugenaars!’, riep hij tegen de Schoutens en de Le Maires, toen ze hem vertelden dat ze een doorgang hadden gevonden onder Zuid-Amerika. ,,Jullie zijn door de Straat Magellaan gevaren (een stuk noordelijker, red.) en op die route heeft de VOC het alleenrecht.” De Eendracht werd in beslag genomen, de broers Le Maire werden gearresteerd. Een kwart eeuw duurde in Amsterdam het proces over deze zaak. LeMaire won. Maar toen waren alle betrokkenen al lang dood.

Vuurtoren

Van dit soort koopmansperikelen heeft avonturier Henk de Velde zich altijd verre gehouden. Hij zocht en vond sponsors, zeilde met De Campina en De Zeeman, maar dat was louter en alleen om zijn dromen waar te kunnen maken: in z’n eentje non-stop de wereld rond, bij voorkeur in een recordtijd. En daarvoor móet je om de drie kapen in de oneindige zeeën van het zuiden.

,,Non-stop zeilen betekent dat je onderweg op geen enkele wijze hulp mag krijgen. Dus zijn bijvoorbeeld het Panamakanaal en sluizen taboe. Je kunt niet anders dan de meest zuidelijke route pakken, langs Kaap Leeuwin (Australië), Kaap de Goede Hoop (Afrika) en Kaap Hoorn (Amerika), de ergste van allemaal vanwege de meest zuidelijke ligging.”

En dat deed hij dan ook, voor het eerst in 1989. Vijf dagen voordat De Velde op 23 maart van dat jaar Kaap Hoorn rondde, werd hij geteisterd door vreselijke stormen, maar de passage zelf was ongekend rustig. Voorlezend uit eigen werk: ‘Het is stil om me heen, in het donker zie ik de vuurtoren knipperen. Ze zijn daar aan de kust niet blij met solozeilers. Ze hebben al te veel van die mannen moeten redden van de dood.’

Hij nam een Budweisertje, op de goede afloop. Maakte hij een gewoonte van: kaap gerond, borreltje. Deed hij ook op 21 maart 1993, na z’n tweede ronding van Kaap Hoorn. Maar het proosten met zichzelf bleek voorbarig: op weg naar de Falklandeilanden werd hij getroffen door afschuwelijk noodweer. De vierde confrontatie met Kaap Hoorn rekent hij niet echt mee en paste ook eigenlijk helemaal niet in zijn reisschema. Hij wilde via het noorden, over de Noordelijke IJszee, boven Rusland langs, maar werd bij Moermansk tegengehouden: te veel ijs. Dus zakte hij af naar het diepe zuiden, richting Kaap Hoorn. Dit keer niet gehinderd door recordzucht hoppend van eilandje naar eilandje, om noodweer met tegenwind zoveel mogelijk te voorkomen.

Daar werd de solozeiler in hem niet blij van, maar de avonturier wel. Hij kwam bij eilandjes met namen als Barnevelt en Week. En bij baaien, die Nassau of Donderdag heetten. ,,Ik had daar alle tijd om met bewondering te denken aan de landgenoten die hier Nederlandse namen hebben achtergelaten.”

Zelf mag De Velde zich ook Nederlandse Kaap Hoorn Vaarder noemen; hij is tevens begunstiger van de stichting met die naam, zetelend in een oudheidskamer in het prachtige historische centrum van Hoorn. Voorzitter ing. Kees van Louvezijn heeft er de kachel opgestookt. De houten vloer loopt zo scheef, dat je je op een hellend schip waant. In de hoek hangt een oude Nederlandse vlag, die ooit Kaap Hoorn is gepasseerd achterop een koopvaardijschip.

Atlas

De stichting telt twaalf schippers die de kaap hebben gerond. Vrijdag, als het precies 400 jaar geleden is dat Willem Corneliszoon Schouten ‘t kunststukje voor het eerst uithaalde, mag Van Louvezijn gastheer zijn op een symposium over die gedenkwaardige reis. Meteen daarna krijgt Pieter Kroon, burgemeester van Hoorn, het eerste exemplaar van de Atlas van Kaap Hoorn, met 150 kaarten uit die tijd.

Van Louvezijn slaat het boekwerkje De Eerste Reis Rond Kaap Hoorn open. Gewichtige tekst: journal ofte Beschrijvinghe van de wonderlicke reyse, ghedaen door Willem Cornelisz. Schouten van Hoorn, in de Jaren 1615, 1616 en 1617. Is voorlopig nog niet gedoemd tot de vergetelheid, die ontdekkingsreiziger.