Nieuws/Binnenland

Wetenschappelijk staat vast: onze cellen kunnen langere levensduur aan

Natuurlijk worden we 130!

AMSTERDAM - Alles wat leeft wordt ouder en sterft. Maar is veroudering ook te vertragen of zelfs te stoppen? Intussen kruipt de levensverwachting van de mens richting 90 jaar. Wordt daarmee de grens van onze gemiddelde levensduur bereikt? Of gaan we straks energiek huppelend voor de honderd, of hoger…?

„110, 120, mogelijk zelfs 130 jaar… Natúúrlijk gaat dat gebeuren!”, gelooft prof. dr. dr. Andrea Maier, internist en hoogleraar veroudering aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, en ze glimlacht via de beeldverbinding vanuit Melbourne, Australië.

Maar meteen daaroverheen: „Gelóóft Maier…?! Nee, dit is wetenschap! Dit is geen kwestie van geloven: dit zijn reële getallen en kansberekeningen. Als we onszelf kapot blíjven eten en drinken, het roken niet kunnen laten, onvoldoende bewegen, kortom bij een voortgaande epidemie van ongezondheid, tsja, dan is dat effect wég. Maar, de menselijke cellen kunnen in principe die langere levensverwachting heus aan.”

Verlengen

Iedereen weet, stelt professor Maier, dat het huidige leven al met twaalf tot 20 jaar (…) is te verlengen door er een gezonde leefstijl op na te houden, zónder roken en alcohol. „Een slechte leefstijl geeft een veroudering die gepaard gaat met heel veel ziekten en kosten, ook dát weet een ieder. Maar we zijn in ons gezonde gedrag een beetje lui, gemakzuchtig, terwijl velen wel zo lang mogelijk willen leven.”

Relatief gezond 130 jaar worden kán dus, zegt de gerontoloog, en moet niet worden beschouwd als futuristisch gemijmer. Wanneer dat moment komt, is echter volstrekt onduidelijk. Maar, niet ondenkbaar dat de viering van de 100ste verjaardag van een bejaardenhuisbewoner dan wordt overgeslagen, omdat ’een eeuw’ niet langer zo bijzonder is.

Andrea Maier behoort met haar 38 jaar tot de jongste hoogleraren interne geneeskunde van Nederland, hoewel geboren in Aurich, Nedersaksen-Duitsland. Zij wordt beschouwd als een van de beloftevolle wetenschappers in de wereld die manieren zoekt om het aantal levensjaren van de mens te verlengen door veroudering af te remmen dan wel een halt toe te roepen. Voluit doet zij mee aan deze mondiale aanval op de veroudering.

Testen

In New York zijn artsen van onder meer het Albert Einstein College of Medicine op dit moment bezig met het uittesten van metformine, een wereldwijd veelgebruikt medicijn tegen type 2 diabetes. Zij willen kijken of het ook de menselijke veroudering kan remmen. Daar zijn aanwijzingen voor. De Schotse microbioloog dr. Gordon J. Lithgow ontdekte jaren geleden al dat dit medicament de zuurstofvoorziening op celniveau verbetert. Hierdoor zou de mens zowel fysiek als mentaal minder snel verouderen. De Amerikaanse overheid heeft er 50 miljoen dollar voor de studie uitgetrokken.

Knaagdieren lijken ook langer te kunnen leven door een ander middel, rapamycine, dat doorgaans wordt gebruikt om bij orgaantransplantatie afstotingsreacties door het lichaam te onderdrukken. Muizen die het preparaat toegediend kregen, bleken in Duits onderzoek 60 procent ouder te worden dan hun soortgenoten die het middel niet kregen…

Het eeuwige leven

Waarom toch dat snakken naar het eeuwige leven? „Ouderdom is in de meeste culturen een eervolle status”, schrijft Andrea Maier in haar zeer onlangs verschenen boek ’ Eeuwig Houdbaar – de ongekende toekomst van ons lichaam’ (Uitgeverij Prometheus). „Hoe ouder, hoe meer respect. De geneeskunde heeft geen ander doel dan dat mogelijk te maken.”

Tegenwoordig verdeelt de ’verouderingsprofessor’ haar tijd tussen Amsterdam en Melbourne, waar zij woont en werkt. Daardoor is ze verbonden aan twee universiteiten: de Vrije Universiteit in Amsterdam en sinds begin 2016 aan de Universiteit van Melbourne en het Royal Melbourne Hospital. In beide centra leidt zij het onderzoek naar het verouderende lichaam en zoekt naar behandelingen daartegen. „Ons doel is ouderdomsziekte te voorkomen door veroudering aan te pakken.”

Medicijnen

In Melbourne doet Andrea Maier onder meer experimenten met nieuwe medicijnen, die zogeheten ’senecente cellen’ kunnen verwijderen. Dat zijn in ongebruik geraakte cellen die het lichaam doen verouderen.

„Deze middelen, die we ’senolytica’ noemen, zijn het beste te vergelijken met antibiotica of heel lichte chemokuren”, legt Maier uit. „Ze werken in het gehele lichaam en ruimen op wat niet meer nodig is of de gezondheid in de weg staat. Eigenlijk zorgen ze dat de oude cellen in de prullenbak terecht komen, zeg maar ’gedelete’ worden. Daardoor nemen ze geen ruimte meer in en ontstaan kansen voor nieuwe, jonge energieke cellen.” Deze cel-opschoningsmiddelen, die in wezen preventief werken, worden nu nog getest op proefdieren. Het zal niet lang duren voordat ook patiëntenstudies beginnen.

Spierkracht

In Amsterdam bestudeert Maier samen met haar onderzoeksgroep het verlies aan spierkracht (’sarcopenie’) bij min of meer gezonde ouderen. Oorzaak: hun afnemende spiermassa Dat begint bij de mens al vanaf het dertigste levensjaar; elk jaar bedraagt die teruggang in spiermassa ongeveer een procent. Tegen de tijd dat iemand een jaar of 80 is, is de spierhoeveelheid met de helft verminderd. „Er is geen enkel orgaan dat zoveel kleiner wordt bij het ouder worden als de spieren.”

Toch kunnen ouderen zelf (nog) veel verbeteren aan de verdwenen spiermassa, stelt Andrea Maier. „Wij laten de deelnemers aan het onderzoek in Amsterdam allerlei ogenschijnlijk simpele oefeningen doen en verrichten daarbij metingen. Zoals: probeer voortaan eens je tanden te poetsen, terwijl je op één been staat. Dat versterkt niet alleen je spierkracht maar na verloop van enige tijd óók je balans. Of: probeer niet met twee benen op te staan uit een stoel of een fauteuil, waarbij je je vanaf de leuningen opdrukt met twee armen. Maar oefen eens in het opstaan zónder arm-ondersteuning. En: eerst met twee benen opstaan, later misschien zelfs op één been.”

Of wat te denken van haar advies om op straat een ’silly walk’ (à la John Cleese) te doen, om zo je evenwicht te verbeteren. „En je maakt meteen contact: er ontstaat een glimlach bij de omstanders.”

Want, afgezien van alle geneesmiddelen die thans in de wereld worden onderzocht om het leven te verlengen, is er nóg een element dat invloed heeft op de levensduur: eenzaamheid, een gebrek aan contact, het missen van vriendelijkheid om je heen. „Dertig procent van de 70-plussers voelt zich erg alleen. Geen contact met mensen uit wat ’je sociale omgeving’ behoort te zijn, doet aantoonbaar verouderen. Een kopje koffie in de supermarkt, om mensen te ontmoeten, een glimlach van de 16-jarige caissière… het doet wonderen.”

Het geheim van een lang(er) leven lijkt echter al gevonden: bijvoorbeeld in de Japanse stad Nara, in winkels overal in het centrum, zijn talrijke vrouwen en mannen aan het werk die vér voorbij de 85 jaar zijn. Ze staan achter kassa’s, vullen vakken, vegen de vloer, administreren de voorraad of brengen de klant zijn Japanse lunch in een bentobox of een kommetje met misosoep. Dat gaat lang niet altijd zonder morsen, want de jaren beginnen hun tol te eisen… Zonder uitzondering met zeer sterk gekromde ruggen brengen de 80’ers en 90’ers, al waggelend en schommelend, de bestellingen naar hun plek.

Levensverwachting

Intussen worden ook elders mensen steeds wat ouder. Het medische tijdschrift The Lancet meldde enkele weken terug, uit naam van overwegend Britse onderzoekers, dat de gemiddelde levensverwachting in 35 geïndustrialiseerde landen omstreeks het jaar 2030, nog maar dertien jaar van nu, de grens van 90 jaar zal passeren. Meisjes, die vanaf dan worden geboren in Zuid-Korea hebben een reële kans om bijna 91 jaar te worden. Jongetjes halen mogelijk dan de 84. Meisjes uit Frankrijk, Japan en Spanje blijven, zo zeggen de wetenschappers van de het Imperial College in Londen, net iets onder de 90 jaar steken.

Jongetjes die in het Nederland van 2030 worden geboren, hebben een levensverwachting van 83,7 jaar. Nederlandse meisjes worden 85,4 jaar. Nederland blijkt in leeftijdsontwikkeling een middenmoter. „Dat had zeker meer kunnen zijn”, stelt professor Maier. „We stonden ooit bovenaan in Europa, in de jaren 70 en 80. Maar we hebben onze gezonde leefstijl van toen een beetje laten verslonzen.”

En mocht het lukken om via een pil of een injectie het leven aanzienlijk te verlengen? „Dan het liefst met toegevoegde gezonde jaren, want in principe wil ik geen patiënten zien. Wij dokters zijn toch al veel te veel de ’Kwik-Fit’ van de samenleving, en eigenlijk alleen maar bezig om mensen op te lappen en hun onderdelen te repareren… als het eigenlijk al te laat is.”