Nieuws/Columns

Opinie Wouter de Winther

Kwartetten met Wouter, schaken met Edith

Op 13 september 2012, de dag na de Tweede Kamerverkiezingen, troffen VVD-leider Mark Rutte en PvdA-voorman Diederik Samsom elkaar in de woning van een VVD-senator. Tijdens dit één-op-één-gesprek werd de basis gelegd voor de onderhandelingen voor het kabinet Rutte-Asscher, dat even later in de Stadhouderskamer in de Tweede Kamer werd gesmeed.

Informateur Wouter Bos had bij KPMG leren onderhandelen met kaarten, waardoor zijn tafelgenoten via opgeven van stokpaardjes het in hoog tempo eens werden over de koers voor Nederland. Het ’kwartetspel’ van uitruilen leidde ruim vier jaar later mede tot de electorale ondergang van zijn partij.

Een ontmoeting tussen gedoodverfde coalitiegenoten is er de afgelopen dagen nog niet geweest; wel is er al flink wat getelefoneerd tussen de kopstukken. En kwartetten in de Stadhouderskamer doen de partijen de komende maanden ook niet meer; deze formatie is schaken een logischer bezigheid.

Edith Schippers is door de VVD op pad gestuurd om te verkennen welke partijen met elkaar willen praten voor het vormen van een nieuwe coalitie. Ze wordt ook getipt als de VVD-informateur, als ze later haar rapport afrondt en gesprekspartners voorstelt.

Het is echter lang niet gezegd dat haar eerste bevindingen de leidraad zullen vormen voor de uiteindelijke coalitie die zal aantreden. Voorlopig moet er vooral worden vastgesteld wie er echt niet met elkaar wil of kan samenwerken. ’Afstrepen’ heet dat in Haags jargon. Het is vervolgens zeer goed mogelijk dat een eerste formatiepoging mislukt en er met een andere partij in tweede of derde instantie wel een akkoord kan worden bereikt. De uitkomst van Schippers’ verkenning is dus niet allesbepalend.

Een samenwerking tussen VVD, CDA en D66 ligt in elk geval voor de hand. In Balkenende-II deden ze dit al, hoewel D66 onder voortdurende druk stond om als kleinste regeringspartij meer haar stempel op het kabinetsbeleid te drukken. Dat verleidde toenmalig fractieleiders Boris Dittrich en Lousewies van der Laan tot eigenaardige bokkensprongen om aandacht en invloed die het kabinet uiteindelijk opbliezen.

Hun opvolger Alexander Pechtold ruimde puin, bracht rust en trok zo de Democraten weg van de rand van de afgrond. Met VVD-leider Mark Rutte bouwde hij de afgelopen jaren een goede verstandhouding op. Dat is belangrijk; elk kabinet dat Rutte leidt kent zijn basis in goede persoonlijke verhoudingen.

Tussen CDA-leider Sybrand Buma en Pechtold zijn de verhoudingen eveneens goed. Ze zijn buren in de werkvertrekken van de Kamer en trokken de afgelopen jaren bij debatten over bijvoorbeeld de puinhoop bij Veiligheid en Justitie samen op.

Tussen Buma en Rutte is de verstandhouding koeler. De CDA-leider is één van de weinige Binnenhofbewoners die niet onder de inruk is van de functionele aardigheid van de minister-president. Buma zit zakelijk in de wedstrijd; hij zal het kabinet mogelijk maken maar zich ook goed realiseren dat hij zomaar de leider op rechts kan worden als Rutte afscheid neemt.

De grote vraag is wie het motorblok van VVD, CDA en D66 tot een coalitie met een Kamermeerderheid zal uitbreiden.

Op links ziet het balboekje er verdrietig uit. De PvdA ligt door de ongenadige afstraffing van de kiezer knock out. In de partij is zelfs twijfel over de vraag of leider Lodewijk Asscher de volgende keer wél verkiezingen kan winnen. De PvdA is voorlopig vooral met zichzelf bezig.

De SP verloor een zetel en sloot de VVD in de campagne al uit, waardoor nu alsnog samenwerken met de winnaar van de verkiezingen ongeloofwaardig is geworden. Het is een hard gelag voor de 254.000 mensen die dachten dat er een nationaal zorgfonds zou komen onder een volgende coalitie; de SP laat hen met lege handen achter.

GroenLinks heeft wel een gouden kans op regeringsdeelname. Maar er zullen liters kraanwater bij de biologische wijn van het verkiezingsprogramma moeten, wil de groene partij het eens kunnen worden met VVD en CDA. Denk aan de karrenvracht aan milieubelastingen en de koers rond asiel en immigratie. De grootste winnaar van de verkiezingen bij voorbaat uitsluiten van formatiegesprekken kan eigenlijk niet. Dat is overigens wat anders dan er echt met GroenLinks uit willen komen.

Want op rechts voelt men zich beter thuis bij de ChristenUnie. Deze club wordt ook stabieler geacht dan de groene partij van de onervaren Jesse Klaver. Wel ligt er een obstakel op de weg tussen ChristenUnie en CDA enerzijds en D66 en in mindere mate VVD anderzijds rond medisch-ethische kwesties, zoals over een vervroegd vrijwillig levenseinde. Hier ligt stilstand de komende vier jaar meer voor de hand dan een compromis.

Aan het Binnenhof werd vorige week gefluisterd dat Kamervoorzitter Khadija Arib (PvdA) geen nieuwe termijn zou krijgen als zich een kandidaat uit het ’motorblok’ als alternatief zou presenteren. De toekomstige coalitie zou dan zo’n ’eigen’ kandidaat willen steunen, als een gebaar van vertrouwen om te investeren in de nieuwe vriendschap. Dat schaakspel gaat niet door. VVD, CDA en D66 zijn niet van plan iemand naar voren te schuiven, waardoor Arib van haar baan verzekerd zou moeten zijn.

Toch nog een lichtpuntje voor de PvdA.

Lees meer over