Nieuws/Binnenland

Reddingsplan religieus erfgoed in Utrecht kost 43 miljoen

Kruisjes in de kerk…

Nergens laat de leegloop van kerken zich harder voelen dan in het eeuwenoude bisdom Utrecht waar kerken aan de lopende band gesloten en zelfs gesloopt worden. Als het aan ChristenUnie ligt komt daar een einde aan. Er is 43 miljoen euro nodig om leegstand en verval tegen te gaan.

De stad Utrecht herbergt de Katholieke Theologische Universiteit en deze stad heeft sinds haar ontstaan in elke nieuwe wijk verrassend grote godshuizen gebouwd. Zo ook de Sint Josephkerk, die in 1901 met bloed zweet en tranen kon verrijzen aan de noordwestkant van de stad. Maar het katholieke bouwwerk staat nagenoeg leeg. De deuren zitten vaker op slot dan dat ze bezoekers verwelkomen. Aan het traditionele bord achter in de kerk hangen slechts kruisjes met namen van overleden parochianen. Sterren van nieuw geboren leden ontbreken. Het is tekenend voor de penibele situatie waarin de kerk zich bevindt.

Het doet de provinciale politicus Schaddelee pijn dat de kerk uit het landschap dreigt te verdwijnen. Het aartsbisdom Utrecht, dat ook delen van Overijssel, Gelderland en Flevoland beslaat, is het grootste bisdom van Nederland. Maar de toekomst ziet er allerminst rooskleurig uit. Zo maakte aartsbisschop kardinaal Wim Eijk onlangs bekend dat er komende jaren tweehonderd kerken dichtgaan. Alleen al voor de provincie Utrecht komt dat neer op zo’n 75 katholieke kerken.

De Sint Josephkerk is een goed voorbeeld van de teloorgang. Geen buurtbewoner weet welke historische schatten er zich achter de hoge zwarte punthekken bevinden. De houten deuren zijn vergrendeld. De zwarte ramen staren je afstandelijk aan. Zaten er halverwege de vorige eeuw nog wekelijks zevenhonderd kostgangers in de katholieke banken. Nu mag de koster blij zijn als hij de deuren opent voor vijftig trouwe parochianen.

„Als iemand te laat is voor de dienst, zeg ik dat hij zich moet haasten omdat anders alle plekjes al vergeven zijn. Dat is onzin natuurlijk, maar we moeten wel blijven lachen”, zegt de 74-jarige koster Dick van der Horst met de moed der wanhoop. „Tegenwoordig gaan we een keer per maand open voor een groep van honderdvijftig Oekraïners. Je moet wat…”

Al ruim twintig jaar is hij koster in de kerk. De verwachting is dat de verrassend grote pseudobasiliek met prachtige glas-in-loodramen en een monumentaal Friedrich Meyer-orgel, in 2016 definitief de deuren sluit. „Het is geen doen om de kerk draaiende te houden met vijftig man. Ik ben 74 jaar oud en een van de jongste leden. Als de kerk een andere bestemming krijgt, ben ik weg.”

Uit de Utrechtse Erfgoedmonitor 2014 blijkt dat er door toenemende leegstand en verval voor de restauratieopgave van kerken zo’n 43 miljoen euro nodig is om verdere achteruitgang te voorkomen. Religieus erfgoed heeft in het huidige provinciebeleid echter nauwelijks prioriteit.

„Waarom deze prachtige gebouwen niet een mooie herbestemming geven?” vraagt Schaddelee zich af. Wichert van Dijk van Stichting Monumentenwacht Utrecht sluit zich daar volmondig bij aan. „Een kerk is de hart en ziel van een dorp of wijk. Het is een ijkpunt waar je op kunt koersen als je over de rivieren vaart. Ga op het terras van de V&D in Utrecht staan en je hebt een fenomenaal uitzicht over de stad, mede dankzij die prachtige vaak eeuwenoude kerkgebouwen. Als kerken verdwijnen, verliest een plaats zijn identiteit. Dat zou eeuwig zonde zijn.”

Daarom pleiten Schaddelee en Van Dijk voor herbestemming. Andere geloofsgemeenschappen mogen wat hen betreft ook bezit nemen van de gebedshuizen. „Ik zou er geen moeite mee hebben als moslims gebruik zouden maken van leegstaande katholieke kerken. Als de herbestemming in het karakter van het gebouw past, ben ik voorstander van een nieuwe invulling. Zolang er maar geen bordeel of bioscoop van wordt gemaakt.” Het CDA lijkt de plannen van Schaddelee te omarmen en ook de VVD lijkt de aanpak van de ChristenUnie te bekoren.

De ChristenUnie en andere partijen willen het bouwen van nieuwe, moderne kerken stoppen. Schaddelee: „Waarom bouwen als er zoveel leegstand is? Ik doe een appel op kerkgemeenschappen: in plaats van nieuw te bouwen, kijken naar wat er al bestaat. Samen met bedrijven en particulieren kunnen we veel bereiken. Laatst hoorde ik het voorstel om dat met crowdfunding te doen. Waarom verkopen we geen losse stenen? Dan houden we de kerk samen overeind.”