Nieuws/Binnenland

Fiduciair of wolf in schaapskleren?

Naar aanleiding van het verhaal 'Rumoer om pensioenfondsen' ontving de redactie van OverGeld.nl onderstaande gastcolumn van Michael van Bemmelen. Hij behandelt daarin onder meer de situatie bij de Nederlandse pensioenfondsen PME en PMT.    

Er waren twee factoren die er toe leidden dat de Amerikaanse wet op pensioenbescherming (“ERISA”) in 1974 werd ingevoerd. Een TV-uitzending van de NBC-documentaire “Pensions: The broken promise” (of “Pensioenen: De verbroken belofte”) resulteerde in algemene onderkenning van wijdverbreide malversaties bij pensioenbeheer in de private sector. De publieke opinie schaarde zich dus eindelijk achter de initiatieven van Senator Jacob Javits (een soort Amerikaanse Pieter Omtzigt), die al jaren voor verbetering van pensioenbescherming had gepleit.

De drie belangrijkste aspecten van die Amerikaanse pensioenwet:

(1) Gedragsregels voor de pensioenfonds fiduciair;

(2) Plicht op openbaarmaking van alle relevante financiële informatie, en

(3) Strafmaatregelen tegen overtreders van bovengenoemde twee punten: geldboetes en maximaal tien jaar gevangenisstraf.

 

Wel of niet fiduciair? 

Wat is een fiduciair, of wel een vertrouwensman? De definitie van “fiduciair” is in de encyclopedie vrijwel identiek aan die in de ERISA wet en in de Van Dale vind je dezelfde definitie in het Nederlands. Wij zijn het allemaal er over eens:

Een fiduciaire plicht is de hoogste standaard van zorg onder de wet: een fiduciair mag eigenbelang niet boven het belang van de opdrachtgever stellen, en mag geen profijt trekken van de fiduciaire rol tenzij de opdrachtgever uitdrukkelijk toestemming geeft.De Amerikaanse pensioenwet ERISA moet voortdurend vaststellen of een partij bij het pensioenwezen wel of niet een fiduciair van het fonds is. Let wel, wat juridisch toegestaan is aan een bank zonder fiduciaire plicht die een waardeloze belegging aan een pensioenfonds verkoopt, kan dezelfde bankman als pensioenfiduciair tien jaar cel kosten.

Samengevat en vertaald van de website van de Amerikaanse Department of Labor, “veelgestelde vragen over ERISA”.  Hoe beschermen fiduciaire regels de pensioenfondsdeelnemers?

“…een fiduciair is ook iedere persoon die een beloning ontvangt voor het geven van beleggingsadvies aan het pensioenfonds. Fiduciairs die zich niet houden aan deze gedragsregels kunnen persoonlijk aangesproken worden om verliezen in het pensioenfonds te herstellen of door hen gemaakte winsten terug te betalen aan het fonds. De Rechtbank kan elke nodige actie ondernemen tegen de pensioenfiduciair die zijn verplichtingen niet nakomt. Leden hebben het recht om de fiduciair aan te klagen voor het niet nakomen van fiduciaire verplichtingen tegenover het fonds.”

 

Pensioenbescherming in Nederland?

 

Wij zoeken op Wikipedia naar de Nederlandse variant van het fiduciair verantwoordelijk zijn voor pensioengeld en vinden “fiduciary management”. Vrij vertaald staat er het volgende: fiduciair beheer is een Nederlandse uitvinding en meer dan 75% van de gelden van Nederlandse pensioenfondsen worden belegd volgens de regels van het fiduciair beheer. Wat is fiduciair beheer? Het is het aanstellen van een exclusieve uitvoerder voor alle activa van een pensioenfonds. Die uitvoerder combineert dan de rol van pensioenadviseur met de rol van uitvoerder van beleggingen.”

 

Het pensioenbestuur hoeft dus niet meer veel te doen. Geen moeilijke situaties waar verschillende adviseurs tegenstrijdig advies uitbrengen. Geen conflictsituaties tussen adviseur en uitvoerder, want dat is nu één en dezelfde partij. Geen wonder dat dit systeem zo populair is bij de pensioenbesturen in Nederland: vermijd de persoonlijke verantwoordelijkheid en vervang deze door een diffuse verantwoordelijkheid.

 

Maar pas op! De fiduciair beheerder heeft geen zorgplicht en staat niet in een fiducuaire relatie tot het pensioenfonds. Terwijl de Amerikaanse wetgever zijn uiterste best doet om de rol van fiduciair zo nauwkeurig mogelijk te definiëren, lijkt het Nederlandse stelsel tot doel te hebben de rolverdeling tussen pensioenbestuur en fiduciair uitvoerder zo ondoorzichtig mogelijk te maken.

 

Wie is er dan nog een echte pensioenfiduciair, met een zorgplicht voor de leden? Als Ten Oak hebben wij in 2013 te maken gehad met Nederlandse pensioenbesturen die in de foute veronderstelling verkeren, dat hun fiduciair uitvoerder ook daadwerkelijk een zorgplicht heeft. Moeilijke beslissingen denkt het pensioenbestuur te kunnen delegeren aan deze fiduciair zonder persoonlijk risico te lopen voor beslissing die genomen zijn lijnrecht in tegen het belang van de leden.

 

Het zou interessant zijn dit probleem eens aan een Nederlandse rechter voor te leggen. Mag een uitvoerder zich uitgeven als fiduciair en toch het eigenbelang boven het belang van de leden van het pensioenfonds stellen? In het Amerikaanse rechtssysteem is het zich uitgeven als fiduciair vermogensbeheerder al genoeg om een daadwerkelijke fiduciaire verantwoordelijkheid te creëren. Handelen in eigen belang, tegen het belang van de opdrachtgever in, wordt daardoor wettelijk strafbaar.

 

Mooie resultaten

 

Volgens Wikipedia is de uitvinder van het fiduciair beheer een Nederlander die toevallig zelf ook voor een fiduciair beheerder werkt. (Wat een toeval!) Fiduciair beheer betekent ook minder concurrentie van kleine adviesbedrijven en consultants. Verenigingen van fiduciair uitvoerders die ieder tientallen miljoenen meer aan inkomsten mochten ontvangen door deze innovatie hebben de uitvinder onder meer beloond met de Gold Award voor Outstanding Industry Contribution, Decade of Distinction Award van Global Pensions, Pension Personality of the Year, enz. enz.

Maar hoe gaat het nu met de Nederlandse pensioenen? Twee van de slechtst presterende fondsen PME en PMT die vorig jaar maar liefst met 5,1% en 6,3% moesten korten, worden toevallig door één en dezelfde fiduciaire uitvoerder behartigd: de MN Services in Den Haag.

 

Op de website van MN Services, onder het kopje “Fiduciair Management”, staat het volgende:

“Binnen de financiële wereld is MN een van de partijen die het fiduciair management ver ontwikkeld heeft. Fiduciair management betekent dat MN u adviseert en begeleidt in het hele proces van vermogensbeheer. Wij beperken ons niet tot het uitvoeren van beleggingsopdrachten. Samen met u kijken we naar uw doelstellingen, uw balanspositie, uw rendementsambitie en uw risicoprofiel en bepalen we de juiste strategie.”

 

Is het wederom toeval dat deze grote voorstander van het fiduciair management een zo slecht resultaat oplevert? De Rechtbank van Rotterdam heeft een andere mening: Dat is geen toeval geweest.

 

Rechterlijke uitspraak

 

Het Nederlandse pensioenstelsel vertoont zwaktes in de vorm van tekorten, die door de besturen op het conto van de crises worden geschreven.Daarmee ligt de schuld bij de banken of bij hogere machten en hoeft er niet naar de zwakke plekken in de wetgeving of in de eigen organisatie te worden gezocht.

Het falen van PME en PMT werd glashelder duidelijk door de uitspraak van de bestuursrechter in Rotterdam, augustus 2011, die De Nederlandsche Bank (DNB) in het gelijk stelde dat "de PME zeer risicovolle exotische beleggingen moest afbouwen en dat het pensioenfonds te weinig zicht had op het beleggingsbeleid van zijn vermogensbeheerder MN Services". Notulen van een bestuursvergadering in december 2008 laten zien dat PME an PMT naar schatting 450 miljoen euro kwijt zijn aan beleggingskosten aan MN Services.

DNB noemt het bedrag exorbitant hoog en zegt, dat het sterk afwijkt van de basisfee van ongeveer 12 miljoen euro. Het bedrag kan grotendeels niet worden verantwoord door MN Services, aldus DNB. Merkwaardig dat vervolgens niets wordt vernomen over een terechte schadevergoeding door MN Services aan de gepensioneerden van de metaalfondsen. Een proces gestart door de besturen van die fondsen.

 

Normbesef

 

Sinds de bankencrises wordt wereldwijd gestreefd naar maatregelen die de stabiliteit van het systeem bevorderen. Een belangrijke rol speelt de inperking van bonussen, die vaak tot het nemen van grote risico's leidt. Beleggen in hoog risico producten werkt zeer voordelig voor de manager, maar hoeven dat zeker niet te zijn voor het pensioenfonds. Het virus rupsje nooitgenoeg opererend in de bankwereld heeft de samenleving grote verliezen toegebracht. De vraag is in hoeverre datzelfde virus zijn opmars in andere financiële kringen heeft voortgezet.

Wie is er nu de baas en wie heeft de zorgplicht: het pensioenbestuur of de uitvoerder? Of eigenlijk niemand meer? Toen De Nederlandsche Bank ingreep ter bescherming van het belang van de leden van PME en het bestuur van PME op de vingers tikte, begon laatstgenoemde een proces. Dat proces was niet tegen de banken die waardeloze beleggingen geleverd hadden, maar was tegen De Nederlandsche Bank, nota bene de enige die nog aan de kant van de pensioendeelnemers staat.

Blijkbaar kwam het geld om tegen DNB te procederen uit het pensioenfonds, dus uit de zak van de benadeelde leden zelf. Als iemand in China ter dood wordt veroordeeld door de communistische rechter, dan moet de familie zelf voor de kogel betalen.

 

Tijd voor Amerikaanse maatregelen

 

De Amerikaanse pensioenwet ERISA kan een goed voorbeeld zijn voor initiatieven in Europa om meer persoonlijke verantwoording af te dwingen bij pensioenbesturen en beheerders. Eerste stap is vaststellen wie een echte fiduciair is en wie een onechte fiduciair. De laatstgenoemde probeert de leden alleen maar in slaap te sussen en is een wolf in schaapskleren.

Een andere Amerikaanse oplossing is het persoonlijk aanklagen van bestuurders die beter zouden moeten weten en toch de deur opengezet hebben voor de nep fiduciair.

 

Post Script

 

In het verleden heeft een pensioenbestuurder ermee gedreigd Ten Oak aan te klagen, als we te veel in de openbaarheid zouden brengen. In het huidige klimaat van de Nederlandse pensioenwereld denk ik dat de veelbesproken persoonsbescherming voor bestuurders op de ledenvergadering verdubbeld moet worden, als bestuurders gaan uitleggen dat pensioengeld is uitgegeven om Van Bemmelen in de V.S. aan te klagen.

U kunt uw mening mailen naar: pensioenfraude@TenOak.com

 

Michael van Bemmelen is afgestudeerd in de Economie in Rotterdam en gepromoveerd aan de Columbia University in New York; hij is de Managing Director of Ten Oak Capital in New Jersey en een specialist in Structured Securities & Financiële Derivaten.