Nieuws/Vrij

’Vergader eens als Afrikaanse volksraadpleging’

Wie is hier nou gek?!

Kees van de Nes

Een ring door je neus is voor veel mensen gekker dan eentje door je oor. Je eigen hond opeten is gek, maar je eigen varken niet. We oordelen de hele dag over (ab)normaal gedrag. Maar wie bepaalt wat gangbaar is en hoe?

Kees van de Nes

Wat is nou eigenlijk mal? „Cultuur bepaalt grotendeels wat je gek vindt en wat niet”, weet antropologe Danielle Braun (50). „Als je wieg ergens anders had gestaan, had je waarschijnlijk andere dingen gek of juist normaal gevonden dan nu het geval is.” Braun reist de hele wereld over en bekijkt ’mal’ gedrag vanuit verschillende culturele perspectieven. Onlangs bracht zij het boek Da’s gek! uit waarin ze betoogt dat ’normaal’ soms idioot is en andersom.

Zo schrijft ze: ’Zeggen dat je iemands bloed gaat drinken is niet handig op de Dam in Amsterdam. Dan is de kans groot dat je in een gesloten psychiatrische afdeling of in een politiecel terechtkomt. Maar in de kerk met een paarse jurk aan mag weer wel. Als man die paarse jurk in de supermarkt aantrekken, geeft juist weer veel bekijks.”

Tribale wezens

Braun legt uit: „Ik denk dat niets gek is. Mensen niet, dingen niet, gedrag niet. Het aantal glazen wijn dat een doorsnee Fransman in een week drinkt, valt in Nederland al snel onder de categorie verslaving. Bij ons is het onbeleefd om aan iemand in de bus te vragen hoeveel hij verdient. In Thailand mag dat best. In Nederland betaal je de dokter of het ziekenhuis als je ziek bent. In China betaal je de traditionele genezer juist als je gezond bent. Het is immers de taak van de dokter om je gezond te houden, dus als je ziek bent, hoef je niet te betalen.”

We vinden iets zot als het niet binnen de veilige kaders van ’ons hokje’ valt wat binnen onze cultuur normaal is. De antropologe weet: „Mensen zijn tribale wezens. We leven in groepen en daarbinnen bij voorkeur in paren of in gezinsverband. Om de groep veilig én volgzaam te houden, spreken we onderlinge omgangsvormen af. Houd je je niet aan die culturele regels, dan wordt dat als niet normaal gezien.”

Oké, het is begrijpelijk dat we zogenoemde ’stammen’ met elkaar creëren, maar we denken en voelen toch niet allemaal hetzelfde? Hoe zorg je er dan voor dat je normaal wordt bevonden zonder aan jezelf voorbij te gaan? „Dat is het hele eieren eten”, aldus Danielle Braun. „Het is de kunst om bij de groep te horen, maar tegelijkertijd jezelf niet te verloochenen. Hartstikke fijn, dat veilige muurtje om je tribe heen, maar je moet nu en dan het raam openzetten om de boel lekker door te luchten en een frisse wind binnen te laten. Dat houdt je scherp én zorgt voor vernieuwing. Niet alleen op persoonlijk vlak, maar ook zeker zakelijk, want als we érgens gekmakende tribes bouwen...”

Bevrijdend

De antropologe doelt op systemen en organisaties die op de werkvloer ontstaan die soms ver zijn afgedreven van wat mensen met elkaar zouden moeten willen. „Omdat we systemen dusdanig inrichten dat we procedures en papier belangrijker vinden dan menselijk contact. En dat terwijl we juist het liefst leven in veilige tribes met niet meer dan 150 personen, waar we elkaar zien, kunnen liefhebben en vragen aan elkaar kunnen stellen. Mensen zijn nu eenmaal niet allemaal hetzelfde en hebben ook niet hetzelfde nodig. Die bureaucratie en standaardisatie kunnen gekmakend zijn.”

Hoe bevrijdend is het om de zaken eens totaal anders aan te pakken, eens buiten je boekje te gaan? Braun: „Goed idee, maar word niet grenzeloos. Als antropologe word ik geacht om me als buitenstaander voor een langere periode te verdiepen én me in een andere gemeenschap of samenleving te verplaatsen. Op een gegeven moment vond ik alles normaal, raakte ik mijn normen en waarden kwijt en ging ik heel los leven. Ik kon totaal niet meer oordelen en dat is natuurlijk ook weer niet de bedoeling.”

Groepswijsheid

„Wat ik wel adviseer, is om je eigen oordeel uit te stellen. Dat brengt je veel nieuws en verrijkt je leven. Bestempel niet meteen iets onbekends als gek, maar probeer het eens uit. Stap uit je comfortzone, want het kan een toevoeging zijn. Zo geef ik weleens trainingen bij bedrijven waar ik laat zien dat je ook op een andere manier kunt vergaderen dan met z’n allen om een tafel in een zuurstofloos hok.”

„Laten we eens doen als een Afrikaanse volksraadpleging! In de buitenlucht, met je kont in het gras onder een boom. Geen discussies, maar iedereen krijgt de praatstok in z’n hand en mag zijn of haar zegje doen. De ’chief’ maakt uiteindelijk de beslissing bekend. Natuurlijk is dat in het begin lachen geblazen en voelt iedereen zich wat ongemakkelijk. Maar uiteindelijk wordt de waarde ervan ingezien, want iedereen komt aan het woord. Dan blijkt die ’rare stille’ best wat zinnigs te melden hebben en voegt ’die weirdo’ wel degelijk wat toe. Zoiets geeft veel groepswijsheid.”

Hoe vaak zegt u: da’s raar! Hoe vaak heeft u vandaag al over iets geoordeeld? Over een nieuwe procedure op het werk? Over het kapsel van de buurvrouw? „Van nadenken over wat (ab)normaal is, kan een mens een beetje in de war raken. Neem dat maar van mij en mijn collega-antropologen aan”, lacht Danielle Braun. „Dan ga je alles wat je van tevoren gewoon voor waar aannam, ter discussie stellen. Zo leer je dat wat jij mal vindt, ook maar een idee is.”

Geval apart

Mensen denken graag in hokjes; dat schept orde in de chaos. Antropologe Danielle Braun: „Als je in je hoofd een hokje met ’man en vrouw’ hebt, dan is transgender een ingewikkeld fenomeen. Mensen die buiten de lijntjes kleuren, vinden we vaak raar. Soms handig; zo houd je je tribe helder en veilig. Soms zonde, want juist mensen buiten de hokjes zorgen voor vernieuwing en creativiteit.”