2829177
Vrij

Ambachtelijke fabrieken

Leve de échte producten!

Kijkje in de papierfabriek. Van de meest uiteenlopende afvalproducten zoals olifanten- en pandakeutels en schillen wordt papier gemaakt.

Kijkje in de papierfabriek. Van de meest uiteenlopende afvalproducten zoals olifanten- en pandakeutels en schillen wordt papier gemaakt.

Een aardewerk-, sigaren-, siroopwafel en papierfabriek. Stuk voor stuk bedrijven die ambachtelijke producten maken en die in tijden van moderne technologie proberen overeind te blijven. Wie zijn de mensen die deze fabrieken in stand houden en hoe doen ze dat?

Kijkje in de papierfabriek. Van de meest uiteenlopende afvalproducten zoals olifanten- en pandakeutels en schillen wordt papier gemaakt.

Kijkje in de papierfabriek. Van de meest uiteenlopende afvalproducten zoals olifanten- en pandakeutels en schillen wordt papier gemaakt.

’Wat denken jullie dat dit is?” Vrijwilliger Cees Schneiders houdt een grote bruine bal met strosprieten onder de neus van de kinderen die alle vier tegelijk met een vies gezicht trekken en achteruit deinzen. „Een paardendrol”, roept een blond jongetje vanachter de mouw van zijn oma’s jas. „Heeft een paard zo’n groot gat dan?”

Schneiders kijkt de groep nog eens uitdagend aan voordat hij het verlossende antwoord geeft: „Dit is olifantenpoep en daar maken we hier in de papierfabriek papier van.”

Met een aanhangwagen gaan vrijwilligers enige keren per jaar richting Burgers’ Zoo in Arnhem om deze vol te laden. Niet alleen olifantenkeutels, maar ook pandakeutels, asperge- en sinaasappelschillen, rietpluimen en zelfs de vliesjes van iepen in Amsterdam: je kunt het zo gek niet verzinnen of productiebedrijf De Middelste Molen in Loenen (Veluwe) maakt er papier van.

Papier bestaat uit circa 3 procent vezels, vermengd met maar liefst 97 procent water.

Papier bestaat uit circa 3 procent vezels, vermengd met maar liefst 97 procent water.

Met behulp van de stoommachine draait de papierfabriek een dag per week. Mede dankzij een groep vaste kunstenaars die het papier bestelt en speciale verzoeken van bedrijven kunnen de kosten worden gedekt.

„De Veluwe kent een rijke papierhistorie”, legt Schneiders uit. „Nog altijd worden er in Ugchelen bankbiljetten gemaakt en de beruchte blauwe belastingenvelop komt uit Eerbeek. Het is niet meer dan logisch dat er een centrum bestaat waar over de geschiedenis van dit ambacht wordt verteld. En hoe de nog compleet intacte machines werken waarmee het ooit allemaal mee begon.”

"Dit is olifantenpoep en daar maken we papier van"

De Middelste Molen moet het volledig van vrijwilligers hebben. Op een goede dag worden regelmatig rondleidingen gegeven. Dankzij een grote investering is de oude directeurswoning omgebouwd tot bezoekerscentrum en groeit het aantal bezoekers elk jaar. Het afgelopen jaar telde de onderneming zo’n 10.000 belangstellenden.

Investeringen? Eigenaar Jan Anker van Siroopwafelfabriek Kamphuisen in Gouda weet er alles van. Aan de voorkant van zijn winkel zie je niets, maar wanneer je door de gordijnen achterin de kleine zaak op het Marktplein in Gouda heenloopt, kom je terecht in een heus interactief museum.

We kunnen verschillende soorten stroop proeven en kraken de kluis met nog origineel recept van Pieter Willem Kamphuisen uit 1810. Met haarnetjes op worden we langs de machines geleid waar het wafelbeslag in een grote trechter verdwijnt om er vervolgens als krokante koek uit te komen. Na afloop glijden we met een bloedgang van een glijbaan af om later van de bakker een koek te krijgen. Lekker, vers van de pers!

Een siroopwafel is géén stroopwafel.

Een siroopwafel is géén stroopwafel.

Naast hun winkel op de Goudse Markt hebben de makers van de siroopwafel, niet te verwarren met de stroopwafel, verschillende verkooppunten. De siroopwafel bestaat uit twee flinterdun gebakken koeken die aan elkaar plakken met siroop, waardoor het lekker krokant is. Bij een stroopwafel blijft de koek juist zacht omdat deze wordt doorgesneden. Tussen de 24 ijzers worden zo’n 1800 wafels per uur gemaakt.

Is dit allemaal nodig om zo’n ambacht in stand te houden? Hoewel de interactieve rondleiding een investering was om meer klanten te trekken, zegt eigenaar Jan Anker niet nog verder te willen groeien. „Het idee is juist om niet de persoonlijkheid te verliezen. Als we het nu nog meer gaan uitbreiden, bestaat de kans dat we het contact met de klanten juist kwijtraken.”

Zelfs over het pakje waar de koekjes inzitten, is goed nagedacht. Anker: „Het is als een cadeautje verpakt, iets speciaals wat je niet zomaar eet.”

Na een leerzame rondleiding volgen een glijbaan en een verse siroopwafel.

Na een leerzame rondleiding volgen een glijbaan en een verse siroopwafel.

Co van Nieuwenhuizen, manager van PAAUW 1651 De Delfts blauw fabriek, sluit zich daarbij aan. „Het gaat erom dat je de mensen dichter bij het product brengt. Juist in deze tijden van technologie en massaproductie is de consument op zoek naar het oorspronkelijke ambacht.”

"Bij verdere uitbreiding raken we voeling met klant kwijt"

De Delfts blauwfabriek PAAUW 1615 is sinds 1 juli onderdeel van Heinen Delfts blauw. Gelijkertijd veranderde de naam van Delftse Pauw in Paauw 1651. Met het samen gaan zijn de krachten gebundeld en zijn er totaal 18 schilders werkzaam.

Ook zijn firma staat, net als de drie andere porseleinfirma’s die Delft kent, open voor publiek. De rondleidingen die hij en zijn collega’s geven, zijn gratis. Ze proberen de klanten goed voor te lichten over het product en het werk dat er in het maken van het aardewerk en de beschilderingen gaat zitten. De rondleidingen eindigen altijd in de bedrijfswinkel.

Tussen de Delfts blauwe vazen, borden, mokken en kerstballen legt Nieuwenhuizen uit waar het allemaal begon. „PAAUW 1651 is een verwijzing naar de fabriek De PAAUW die in 1651 werd gesticht. Zoals vele van deze Delfts blauwfabrieken werd deze eind 18e eeuw gesloten vanwege concurrentie van met name goedkoper en harder aardewerk uit Engeland. Fabrieken zoals het later beroemde Wedgwood.”

Van Nieuwenhuizen is niet bang dat er weer een dip zal ontstaan zoals eind 18e eeuw: „Delfts blauw aardewerk, geïnspireerd op het Chinese servies, heeft een goede toekomst en zal eerder toe- dan afnemen. Iedereen houdt uiteindelijk van mooie producten en met vernieuwingen zoals hedendaagse serviezen blijft de vraag bestaan.”

Zelfs het exterieur is Delfts blauw.

Zelfs het exterieur is Delfts blauw.

„Het is keihard werken om die passie over te brengen en het ambacht op deze manier in stand te houden, maar uiteindelijk is het toch iets waarnaar steeds meer mensen en vooral jongeren in deze tijden op zoek gaan. Mensen willen meer contact met het product en willen het verhaal erachter weten.”

Ook Bé van ’t Veen, eigenaar van sigarenfabriek Van ’t Veen in het Overijsselse Grafhorst, maakt zich geen zorgen. „We hebben zowel oude als jongere klanten. Je merkt wel een verschil: de oudere klanten komen met hun sigarendoos langs en zeggen: ’Stouw deze maar vol’, terwijl jongeren juist meerdere keren per jaar een paar sigaartjes komen ophalen.” Ook heeft de winkel een grote groep vaste klanten die elke week voor honderd nieuwe sigaren komt.

"Technologie en massaproductie vervreemden consument"

Hoewel de tabaksindustrie al jaren aan populariteit verliest, vertelt Van ’t Veen tussen de honderden balen Indonesisch tabak dat hij zo’n kleine 100.000 sigaren per maand produceert en verkoopt. „Het mooie van je eigen zaak hebben is dat wanneer een klant een klacht heeft, je die meteen hoort.” Zelf is de hij ook niet vies van een sigaartje, maar met mate: „Het is net als met frikandellen, daar moet je er ook geen tien per dag van eten.”

„Mijn vader maakte sigaren als bijverdienste naast zijn echte beroep”, vertelt Van ’t Veen. „Als jongen zei ik dat ik nooit in zijn bedrijf zou gaan werken. Totdat ik op 16-arige leeftijd een brommer wilde en er wat kon verdienen. Nu, vijftig jaar later is het een echt familiebedrijf. Ook mijn zoon is er op precies dezelfde manier ingestapt”, grijnst hij.

Zijn zoon Gerwin draait achterin handmatig de dekbladeren om het bosje tabak terwijl dochter Hèlenie tussen de vier machines heen en weer loopt om te kijken of ze wel goed liggen en de sigaren controleert of de kwaliteit wel in orde blijft.

De machines uit 1970 werken elke dag in volle vaart. Van ’t Veen: „Voorheen stonden hier elf meiden, minstens drie per machine, maar dat is nu allemaal te duur. Door het bedrijf met zijn drieën te bemannen, lukt het net.”

Handmatig wordt de sigaar gerold: zoon Gerwin van ’t Veen in actie.

Handmatig wordt de sigaar gerold: zoon Gerwin van ’t Veen in actie.

Terug in De Middelste Molen legt vrijwilliger Cees Schneiders kinderen geduldig uit dat papier bestaat uit circa 3 procent vezels, vermengd met 97 procent water. In een grote tobbe troebel water mag een blond jongetje met een grote zeef een schep uit het water nemen. „Brrr, dat is koud!” De vierkante zeef ligt vol met vezeltjes uit de tobbe en is helemaal wit. Met een vilten doek wordt het water uit de zeef geperst, waardoor er een dun velletje overblijft.

Voorzichtig legt Schneider het frame te drogen. „Jij hebt net zelf papier gemaakt!” Het jongetje glundert en zegt: „Ik wist niet dat het zoveel werk was...”

Schoonheid van schaarste

Veel fabrieken zijn ervan overtuigd dat de klant juist in deze tijden op zoek gaat naar het contact met de maker van het product. Bijzonder hoogleraar, trendwatcher em friskijker Ruud Veltenaar legt uit: „Mensen verlangen van nature naar iets wat schaars is. Wanneer iets maar van een bepaalde hoeveelheid wordt gemaakt, hangt er gelijk een soort schoonheid aan vast.”

„Neem het beroep stratenmaker. Door technologie en robotisering zal het beroep langzaam verdwijnen. Dat is niet per se slecht, want het beroep is zwaar en zorgt voor lichamelijke klachten. Maar de pure ambacht zelf verdwijnt niet. Onze tuin laten we ook het liefst betegelen door iemand die dat net zo doet als de vakman 100 jaar geleden.”

Bang dat de volgende generatie steeds meer de band met ambachten kwijtraakt, is Veltenaar niet: „Internet maakt transparant. Daar kun je altijd informatie krijgen over hoe iets wordt gemaakt. Bovendien wordt die kennis, als het goed is, ook weer van generatie op generatie overgedragen.”

Kijk mee!

Alle vier fabrieken die in dit artikel worden genoemd, zijn het hele jaar open voor bezoek. Ga naar de websites voor meer informatie:

demiddelstemolen.nl

heinendelftsblauw.com

sigarenfabriekoudeambacht.nl

siroopwafelfabriek.nl

Meer weten over Hollandse ambachtelijke productie? Moderne ambachtslieden in De Pijp in Amsterdam nemen u een paar keer per jaar mee langs een aantal van hun werkplaatsen en ateliers en tijdens de AmbachtenRoute. De eerstvolgende route start op 24 november bij bloemenatelier KlapKlapRoos.