Reken af met de angst voor het volk

Is er genoeg steun voor het voorstel of bestaat het parlement toch in meerderheid uit knikkendeknieëndemocraten? Los van de partijpolitieke verhoudingen in de Tweede Kamer (VVD, CDA, ChristenUnie en SGP zijn sowieso tegenstanders) is er in Nederland – van staatsrechtprofessors tot burgers – steeds meer steun voor het referendum. De Raad van State was positief over het wetsvoorstel van de SP. En de ’staatscommissie parlementair stelsel’ schreef vorig jaar een rapport en ziet het als aanvulling op een democratie die te veel door beroepsregeerders wordt gedomineerd. Veel mensen zien dat ook zo: een meerderheid van de Nederlanders was twee jaar geleden volgens een Nationaal Referendum Onderzoek voorstander van een referendum ’over sommige belangrijke beslissingen’. Maar áls het referendum er dan misschien weer komt, dan nog hangt het af van politieke partijen of het ook echt kan blijven. Of na een paar keer ’oefenen’ niet weer de uitgekauwde tegenargumenten van stal worden gehaald als de uitslag slecht bevalt, zoals: ’de kiezer weet te weinig’, ’het is niet goed uitgelegd’, ’mensen stemmen vooral tegen’ en ’we hebben toch de Tweede Kamer?’. Of de partijpolitiek de rommeligheid van democratie accepteert waarin de uitslag misschien inderdaad niet overeenkomt met wat je zelf het liefst had gezien. Eerdere referenda geven weinig reden om daar heel optimistisch over te zijn. Overlegdemocratie Te vaak strandden voorstellen om mensen echte macht te geven op Den Haag, in onderzoekjes die allang gedaan zijn, rapporten die allang geschreven zijn, en waar uiteindelijk niets mee is gebeurd. De reden is vaak gewoon dat politieke elites in Nederland gewend zijn aan een overlegdemocratie, waarin de meeste grote vraagstukken in Haagse vergaderruimtes worden afgetikt, na ’verstandig advies van deskundigen’, slowmotion-onderhandelingen met ’de Polder’ of een tussentijdse partijpolitieke uitruil. Directe democratie en échte macht bij burgers botst met de gewoontewijsheid van bestuurlijk Nederland. Het is ook wat politicoloog Colin Crouch de post-democratie noemt. De uitgebluste westerse democratie waar alle systemen overeind staan: er worden verkiezingen gehouden, er is debat en vrijheid van meningsuiting, maar toch voelt een aanzienlijk gedeelte van de bevolking zich niet vertegenwoordigd omdat er steeds meer sprake is van elitevorming. De burger voelt zich vervreemd en buitengesloten, niet gehoord en weggezet. Complotbewegingen Die grote ontevredenheid is gevaarlijk en uit zich tegenwoordig in allerlei complotbewegingen waarin ’de Staat’ enkel nog als vijand wordt gezien. Bewegingen die vervolgens weer – ironisch genoeg – als argument kunnen worden gebruikt om directe macht weg te houden bij ’de domme burger’ die zich laat misleiden. Hoogste tijd dus dat bijna twintig jaar na de wake-upcall van Fortuyn de politiek eindelijk eens afrekent met wat oud-Kamerlid voor de PvdA Niesco Dubbelboer van de burgerbeweging ’Meer democratie’ maandag in reactie op het referendumdebat van dinsdagavond ’demofobie’ noemde, angst voor het volk.